6. Cronologia cumparada de sa Preistòria

Sardigna	Mundu
Fache a su 6000 a.C. : est possìbile chi apant cumintzadu tando a isfrutare e esportare s'ossidiana de Monte Arci.	In Mesopotàmia imbentaiant sa tzeràmica e sa metallurgia, coltivatziones regulares, domos retangulares, magasinos e incomintzaiat su cummèrtziu in sos insediamentos protourbanos.
6000-4000 a.C. (Neolìticu antigu): Culturas de sa tzeràmica imprimida: in Su Carroppu de Sirri, in sa Gruta Verda de S'Alighera e in sa Gruta de Filiestru de Mara ant agatadu, pintaduras "cardiales" (fata a conchìgiu), a pètene, sena pintare.	6000-5000 a.C. : in Mesopotàmia imbentaiant s'aradu e sa roda. In Egitu faghiant sigillos pro imprimire unu sinnu de reconnoschimentu de propiedade.
4200-3700 a.C. (Neolìticu medianu): Cultura de Bonu 'ighinu de Mara: ant agatadu tzeràmicas cun pintaduras de animales e tumbas ipogèicas in grutas fatas dae manu de òmine.	Dae sa Mesopotàmia finas a s'Egitu si fràigant sas primas biddas. S'agricultura e su pastoriu sunt isvilupados meda e comintzant sas primas professiones.
3700-3000 a.C. (Neolìticu reghente): Cultura de Otieri (o de Santu Micheli): in totu s'ìsula an agatadu tumbas in grutigheddas artifitziales connotas comente Domos de Janas. Agatados finas dolmen che su de Li Muri (Artzaghena), e s'altare de Monte d'Accoddi (Portu Turres).	3500 a.C. : s'Egitu cumintzat a progetare una unidade polìtica sua simbolegiada dae su faraone-deus chi adotat sos sìmbolos de s'Artu e de su Bassu Egitu.
	3000 a.C. : in Mesopotàmia naschent sas primas tzitades mannas.
2900-2000 a.C. (Edade de su Ràmene): Cultura Filigosa- Abelazu (tzeràmicas nieddas decoradas, tumbas tundas e domos retangulares). Cultura de Monte Claro e de su Vasu Campaniforme.	2800 a.C. : s'Egitu tenet giai unu pantheon religiosu definidu 2700 a.C. : in Mesopotàmia a Uruk guvernat Gilgamesh. 2550 a.C. : s'Egitu est guvernadu dae Chèope, ammentadu pro sas piràmides mannas. 2500 a.C. : in Europa cumintzant a traballare su Brunzu, a distintu in sas ìsula Egeas. 2370 a.C. : in Mesopotàmia diat èssere fundada, o mancari ruinada meda, Babilònia. 2300 a.C. : in Europa cumintzat sa cultura de su vasu campaniforme.
2000-1500 a.C. (Edade de su Brunzu antigu): Tziviltade nuràgica, fase I. Cultura de Bunnànnaru (protonuraghes, nuraghes a passadissu, tumbas de sos gigantes).	2000 a.C. : si registrant moiimentos mannos de populatziones, posca mentovadas indoeuropeas, a chirru de s'Europa siat continentale siat mediterrànea. 1810 a.C. : in Sìria si costituit unu regnu indipendente. 1720 a.C. : in Egitu si introduit su caddu, su carru de batalla e s'impitat su brunzu. 1700 a.C. : sos ebreos migrant a Egitu. 1650 a.C. : in Fenìtzia (oe Lìbanu) unos cantos res si faghent indipendentes. 1595 a.C. : Babilònia est assachigiada dae sos hititas.
1500-1200 a.C. (Edade de su Brunzu medianu): Tziviltade nuràgica, fase II (bètilos sena tacas o isculpiduras, nuraghes simpres e a tholos).	1500 a.C. : sa cultura apennìnica, dae s'Emìlia a sa Calàbria, est in su prenu isvilupu suo. 1450 a.C. : un'erutzione vulcànica annegat in parte s'ìsula de Santorini e cumintzat a s'isvilupare sa tziviltade mitzenea. 1400 a.C. : Creta est assaltada dae sos gregos. Malta intrat in s'edade de su Brunzu. 1300 a.C. : in Biblo (oe Jebail, in Lìbanu) si perfetzionat s'alfabetu de Ugarit, 22 sinnos dae ue benint sos alfabetos gregos, etruscos e latinos. 1290 a.C. : sas tribùs ebràicas si dant unu reconnoschimentu polìticu suta unu deus issoro e ùnicu e nde difendent su tèmpiu in ue est custodiada s'arca de s'alleàntzia intre sa divinidade ùnica e su pòpulu suo chi l'adorat. 1200 a.C. : in Fenìtzia, in Sìria e in Egitu si registrant incursiones de sos mentovados pòpulos de su mare (shrdn).
1200-900 a.C. (Edade de su Brunzu reghente): Tziviltade nuràgica, fase III (nuraghes complessos, putzos sacros, tèmpios a mègaron). Tziviltade nuràgica fases IV e V.	1100 a.C. : cumintzat su chi mutint edade mèdia gregu e, a su matessi tempus, si registrant sas primas colònias gregas e fenìtzias in sas costeras ibèricas de su Mediterràneu. 1025 a.C. : in Babilònia cumintzat sa dinastia de sos res de sos "paisos de su mare". 1000 a.C. : in sa penìsula italiana culturas meda intrant in s'edade de su Ferru.
900-750 a.C. (Edade de su Ferru): Tziviltade nuràgica, fases IV e V (edade de s'orientalizatzione arcàica).	891 a.C. : testimòngios de s'aviu a conclusione de s'unificatzione polìtica de sas biddas de s'Àtica.
800-700 a.C. : primas presèntzias fenìtzia in Sardigna (Sulchi).	776 a.C. : primas Olimpìades gregas. 770 a.C. : sa penìsula italiana est pro cultura e limba partzida dae su Tèvere: a otzidente s'influèntzia etrusca, a oriente s'àrea itàlica indoeuropea. 753 a.C. : cumintzat sa cronologia romana, a partire de sa fundatzione de Roma. 730 a.C. : in Sitzìlia b'at giai colònias gregas meda.
700-550 a.C. : Fundamentu de tzitades fenìtzia in sa costera: Nora, Bìthia, Tharros, Bosa, Òlbia.	670 a.C. : in Àsia Minore si espandet su regnu di Lìdia. 664 a.C. : prima batalla navale de flotas gregas chi tenimus memòria: intre Corinto e Còrtzira. 660 a.C. : Colonos megaresos fundant a Bisàntziu. 650 a.C. : Cartàgine est faghende·si in sos cummèrtzios prus forte de fenìtzios e gregos in sas rutas de su Mediterràneu otzidentale. 640 a.C. : Roma fundat a Òstia, importante colònia portuale. 621 a.C. : Atene si dat unu còdighe iscritu de leges consuetudinàrias. 605 a.C. : s'esèrtzitu babilonesu binchet a cuddu egitzianu in sa batalla de s'Eufrate. Cumintzat su regnu de Nabucodonosor II. 600 a.C. : cumintzat s'època de s'espansione de sa tziviltade tzèltica in Europa. 595 a.C. : cumintzat sa espansione màssima etrusca in Itàlia, arribende finas a Campània. 550 a.C. : su condotieri Malco afortitt s'egèmonia cartaginesa cun una sèrie de gherras in Àfrica, Sitzìlia e Sardigna, ma est giustitziadu ca pensant chi si cheret fàghere re.
510 a.C. : sos cartaginesos ghiados dae Asdrùbale conchistant s'ìsula, forsis est su cumintzu de sa fine de sa tziviltade nuràgica.	546 a.C. : sas tropas persianas de re Tziru binchent s'esèrtztiu lìdiu in Sardi, cajonende s'acabu de su regnu de Lìdia. 540 a.C. : cartaginesos e etruscos isbarcant in Còrsica. 517 a.C.: Dàriu I partzit sos poderes militares dae cuddos tziviles in sas satrapias de s'imperu persianu chi lompet finas a sos rios Indo e Kabul.
509-238 a.C. : domìniu cartaginesu chi afortit sas tzitades e règulat cun prus aficu sos tzentros agrìculos.	509 a.C. : acabu de sa monarchia e cumintzu de sa repùblica romana. 508 a.C. : Atene si dat riformas costitutzionales de indiritzu democràticu. 498 a.C. : sa tzitade de Sardi est brusiada dae sos rebelles iònicos e ateniesos. 481 a.C. : in Sardi si radunant sas fortzas de s'imperu persianu pro un'ispedizione contra a sos gregos. 477 a.C. : su cumandante ispartanu Pausània ocupat a Bisàntziu e aviat tratativas cun sos persianos. 459 a.C. : sa flota ateniesa collàborat cun sos egitzianos in sa rebellia contra a sos persianos. 454 a.C. : sas naves fenìtzias distruent sa flota ateniesa. 451 a.C. : podet èssere tzitadinu ateniese chie tèngiat babbu e mama de Atene. Firmada una trègua cun Isparta. Unas cantas populatziones sitzilianas si unint in sa rebellia contra a sas colònias de sa Magna Grètzia, ma sunt bintas. 431 a.C. : truncada sa trègua intre Atene e Isparta e cumintzat sa gherra de su Peloponnesu. 415 a.C. : sighit sa gherra de su Peloponnesu neghe de sas gherras intre tzitades sitzilianas. 404 a.C. : fine de sa gherra de su Peloponnesu cun sa resa de Atene. 398 a.C. : Dionisi I de Siracusa cramat a regorta a sos gregos de Sitzìlia contra a sos cartaginesos. 386 a.C. : Pèrsia e Isparta firmant una paghe. 336 a.C. : Alessandru III mutidu su Mannu est re de Matzedònia. 323 a.C. : in Babilònia morit Alessandru Magnu e si colat dae s'edade clàssica a s'edade ellenìstica. 299 a.C. : s'esèrtzitu romanu binchet sa lega de sannitas, etruscos, umbros, sabinos e gallos. 290 a.C. : fundamentu de sa biblioteca e de su museu de Alessàndria de Egitu. 275 a.C. : sos romanos binchent a Pirro, re de s'Epiru, e imponent su domìniu issoro in s'Itàlia meridionale. 260 a.C. : primu triunfu navale registradu in sos fastos romanos, contra a sìculos e a pùnicos. 241 a.C. : Roma binchet sa prima gherra pùnica contra a Cartàgine; in sa tzitade africana iscòpiat sa rebellia de sas tropas mertzenàrias. Sa Sitzìlia est una provìntzia romana.
238 a.C. : aprofitende de sas gherras internas de sos cartaginesos sos romanos òcupant Sardigna e Còrsica.
227 a.C. : Sardigna e Còrsica sunt provìntzias romanas.

Glossàriu

Bìthia, Bosa, Cartàgine, Edade de su Brunzu, Edade de su Ferru, Edade de su Ràmene, Fenìtzios, Mediterràneu, Nora, Olbia, Ossidiana, Roma, Sulchi, Tharros.