Regione Autònoma de sa Sardigna

Limba e Contos de Sardigna

Contos > Sa Preistòria

Sa Preistòria

5. S'època nuràgica

Segundu una lìnia interpretativa atzetada meda, prus o mancu in su 1500 a.C. cumintzat s'època nuràgica, narada gasi pro sas turres tzirculares truncu-cònicas fatas in pedra e sena tipus de tzementu perunu, chi, segundu unu càlculu aprossimativu, diant èssere istadas unu sete mìgia.

Segundu s'opinione prus atzetada, s'època nuràgica est sa prus importante de s'istòria de Sardigna, ma custu, pro definitzione, non podet èssere beru: in totu s'època nuràgica semus galu in sa preistòria, o a la nàrrere prus pretzisa in sa protoistòria. Chi cheret nàrrere chi a pitzu de sas formas polìticas, sotziales, religiosas e econòmicas de cuddu tempus tenimus petzi ipòtesis e teòrias difìtziles de cunfirmare, ca non tenimus documentu tzertificadu perunu nen de sas limbas faeddadas, nen de sas limbas iscritas, nen de sas literaduras, nen de sos mitos, nen de sas traditziones de època nuràgica.

Tumba de sos gigantes (Arzachena) Tando, su chi tenimus sunt restos malos meda a classificare pro cronologia, sas tumbas de sos gigantes e sos nuraghes, testimòngios de una de sas tipologias architetònicas praticadas in Sardigna, pagu prus o mancu, dae su 1500 a su 500 a.C.

Cheret ammentadu difatis chi in sos matessi sèculos, bi fiant giai Nora, Sulchi, Tharros e àteras tzitades, o colònias fenìtzias, a su mancu, cumintzadas dae su de 9 sèculos a.C.

Non si podet crèere chi sos nuraghes non fiant in relatzione cun sas tzitades de costera, fenìtzias e non fenìtzias, nen chi diant èssere ispetzializatziones militares, o religiosas, o tziviles petzi; nen si podet atzetare chi sos testimòngios archeològicos chi dimustrant e evidèntziant su cuntatu cun fenìtzios, etruscos e àteras populatziones sunt "interferèntzias", imbetzes de sa prova de una relatzione costante e sighida de sa Sardigna cun sos pòpulos, sas culturas e sas economias de su Mediterràneu in antis e durante sos milli annos de època nuràgica.

Nuraghe de Santu Antine (Torralba) Ite diant èssere de a beru sos nuraghes nemos lu podet nàrrere, su chi s'ischit est chi bi nde sunt meda, chi sunt istados impreados che domos, che magazinos, che ofitzinas, che fortalesas, che turres, che faros...
Tando su chi si podet nàrrere est chi segundu sa positzione geogràfica, segundu su tempus istòricu e segundu sas esigèntzias, naschiant pro una funtzione o s'àtera e posca los abandonaiant o torraiant a impreare mancari cun una funtzione unu pagu divessa o divessa de su totu.

Custa nuràgica, cun fases divessas, est durada a su mancu finas a sa bènida de sos romanos, cointzidit cun sa presèntzia fenìtzia-pùnica e currespondet cun s'entrada de sa Sardigna in s'edade de su Brunzu e su passàgiu
in s'edade de su Ferru.

Sas localidades nuràgicas pru istudiadas currespondent a biddajos cun fortalesa che su de Barùmini, su de Santa Vitòria de Serri, su de Torralba e su de Palmavera (Alighera), pro nde mentovare unos pagos.

Pro sos tempios nuràgicos, sos putzos sagrados, pro sas tumbas de sos gigantes e pro sos nuraghes e totu, si podet nàrrere chi sas populatziones nuràgicas fiant organizadas meda che relatziones econòmico-cumertziales e polìtico-culturales. Si reconnoschiant mutuamente gerarchias militares, religiosas e de gubernu e fiant capatzes de lu representare a su mancu via s'architetura nuràgica e galu de prus cun s'istatuària de pedra, de tzeràmica e de brunzu.

Istudiosos e apassionados, però, non resessint a coinztidire cun s'interpretatzione sotziològica de cudda època; pro unos cantos cuddu millèniu est istadu su momentu prus altu e groriòsu de sa Sardigna, ca a parrer issoro fiat aunida, democràtica e progressiva. Ma pro àteros no est prus chi unu momentu non galu acabadu de istudiare de sa protoistòria sarda, ca est difìtzile meda de imaginare chi, gràtzias a sas tècnicas noas de navigatzione de tando, cun tantos mercantes, soldados, prèideros e gente detzisa e bi si abarrare che colonos partende finas dae s'Anatòlia e dae s'Egèu chi giungiant'ìsula, totu custu muntone de gente àngena e tzitadina, durante milli annos, non si siat misciada o a su mancu no apat influentziadu e mudificadu sa cultura nuràgica.

Cronologia

  • 1500-1200 a.C. (Edade de su Brunzu medianu): tziviltade nuràgica, fase II
    (bètilos sena ràfios o isculpiduras, nuraghes sèmplitzes e a tholos).
  • 1200-900 a.C. (Edade de su Brunzu retzente): tziviltade nuràgica, fase III
    (nuraghes complessos, putzos sagrados, tèmpios a mègaron).
  • 900-750 a.C. (Edade de su Ferru): tziviltade nuràgica, fases IV e V
    (edade de s'orientalizatzione arcàica).
fràigu protostòricu tìpicu chi dae foras resurtat una turre tunda a conu truncadu fata cun blocos de pedra. Càrculant chi in Sardigna diant èssere intre 6 e 8 mìgia.
Sa tipologia de fràigu est comuna a s'època istòrica e generalizada in su mundu. Fràigos anàlogos a sos nuraghes sunt patrimòniu de s'umanidade in Grètzia (Mitzene, Tirinto), in Irlanda (Skellig Michael), in Itàlia (Puglia, trullos, Sardigna, Su nuraxi) e, non tutelados galu das s'UNESCO, in Ispagna (Baleares, navetas e talaiots), in Frantza (Provença, Borie, aiguer, Còrsica, torri).
Custas similitùdines architetònicas, però, non testimòniant sa presèntzia de una tziviltade ùnica, ma s'imparu autònomu de una tècnica fàtzile de fràigu isvilupada segundu caraterìsticas locales originales .
Segundu unos cantos istudiosos, s'originalidade de sos nuraghes est sa bòveda farsa a tholos, però àteros mustrant sa tholos finas foras de Sardigna; àteros galu assegurant chi fiant tèmpios, ma sos prus giurant chi fiant fortetzas.
Sos istudiosos non si sunt mancu postos de acordu pro su significadu de su nùmene; b'est chie narat chi tocat a pensare a "nur" e tando a faru (Nura, "terra de su fogu", fiat su nùmene de Minorca), o, semper a "nur", ma comente muntone de pedra (pensende a su significadu de nurra, "ispacadura", ma a s'imbesse); paret chi nemos chèrgiat pensare a unu nùmene latinu, comente est tocadu a sas Domos de janas, e puru sos romanos unu nùmene latinu bi l'aiant a dare a custas urbs in s'ager (urb/ager, tzitade/sartu)?
segundu sa definitzione de Giovanni Lilliu est sa tapa de sa tziviltade protostòrica sarda chi andat dae s'edade de su Brunzu a s'edade de su Ferru de s'Otzidente europeu e mediterràneu e forsis sighit finas in su tempus istòricu, e chi, finas si cun distìnguos meda, si sighit a resumire cun sas fases de s'ischema postu a suta.
  • Durante s'edade de su Brunzu medianu si registrant:
    • una fase mutida Nuràgicu IA, dae su 1700 a su 1500 a.C. (cultura de Bunnànnaru),
    • una fase Nuràgicu IB, dae su 1500 a su 1350 a.C. (tzeràmica metopale).
  • In su Brunzo reghente: una fase Nuràgicu II, dae su 1350 a su 1200 a.C. (tzeràmica a pètene).
  • In su Brunzu finale, una fase Nuràgicu III, dae su 1200 a su 900 a.C. (tzeràmica pregeomètrica).
  • Durante s'edade de su Ferru I:
    • una prima fase mutida Nuragico IVA, dae su 900 a su 730 a.C. (geomètricu),
    • una segunda fase mutida Nuràgicu IVB, dae su 730 a su 600 a.C. (orientalizante),
    • una de 3 fases mutida Nuràgicu IVC, dae su 600 a su 510 a.C. (arcàicu).
  • Durante s'edade de su Ferru II: una fase mutida Nuràgicu VA, dae su 510 a su 238 a.C. (pùnicu).
  • Durante s'edade istòrica una fase mutida Nuràgicu VB, dae su 238 a.C. a su 476 d.C. (romanu).
Ognuna de custas fases si distinghet dae sas àteras non pro sas tipologias architetònicas e funtzionales de sos monumentos ebbia (tèmpios, abitatziones, magasinos, fortificatziones), ma finas, e de prus, pro sos repertos traballados in tzeràmica e in metallu chi faghent faeddare de culturas nuràgicas chi si sunt sighidas e modificadas in sos sèculos pro sas relatziones internas e esternas de sas biddas, cun sas tzitades de sas costeras e cun sas popultatziones esternas a sa Sardigna.

Glossàriu

Colònia, Edade de su Brunzu, Edade de su Ferru, Fenìtzios, Mediterràneu, Mitu, Navigatzione, Nora, Pùnicu, Roma, Sulchi, Sardigna, Tharros, Tumba de su gigante, Tzitade.
© 2011 Regione Autònoma de sa Sardigna / Crèditos