Limba e Contos de Sardigna
Contos > Sa Preistòria
4. Prima de sos nuraghes
Su de non tènnere nen documentos nen traditzione orale (est a nàrrere una trasmissione de sa cultura) pretzedente a s'època cristiana (dae sa fine de su sèculu I p.C.), impedit de cumprèndere comente diant èssere de a beru organizados sos primos sardos (protosardos o, segundu un'interpretatzione prus limitante, prenuràgicos) acudidos in su neolìticu e chi s'investigatzione paleogenètica at dimustradu chi, cun sas discendèntzias issoro, non si sunt mòvidos mai dae s'ìsula.
Su chi tenimus de cuddu tempus sunt istruturas megalìticas che bètilos,
dolmen,
grafitos,
protomes,
menhir,
pedras fitas e restos de tzeràmicas agatadas in grutas e mescamente in tumbas. Pro custa resone, sos archeòlogos - finas si non sunt totus de acordu - ant partzidu cuddos millènnios classifichende·los segundu sas analogias e su nùmene de su logu in ue nd'ant agatadu de prus de cuddos restos: cultura de Su Carropu, cultura de Bonu 'ighinu, cultura de Otieri...
Sas prus interessantes de custas tumbas sunt cuddas mutidas Domos de janas, a su sòlitu postas a campusantu, iscavadas a suta de terra o in sa pinna de una roca a vista (necròpolis ipogèicas).
Su prus chi ischimus a pitzu de sas modas e de sas maneras de bìvere de tando, nos benet dae sas necropolis, sas tumba iscavadas in sa roca a terra o a costas de muntagna chi imitant domos e carchi borta biddajos. Sas domos de janas (sas prus antigas sunt de su 3000 a.C), mustrant una urbanizatzione primidia e cunfirmant su respetu mannu de sos antigos pro sos mortos e duncas pro s'idea de comunidade.
A intro b'ant agatadu testimòngios de una ritualidade cointzidente cun sa de àteros logos de su mundu antigu, cando sos mortos fiant cunsiderados che bios: assentes a sa bista ma presentes in su pensamentu.
De domos de janas, mannas, minores, semplitzes o cumplessas bi nd'at in totu Sardigna e tzertas las ant sighidu a impreare finas in època cristiana.
Intre sas prus istudiadas amentamus sas de Anghelu Ruju (Alighera), Sant'Andria Priu (Bonorva) e Montessu (Villaperuccio).
Cronologia
- 6000 a.C. tzirca: est possìbile chi apant cumintzadu tando a isfrutare e esportare s'ossidiana
de Monte Arci. - 6000-4000 a.C. (Neolìticu antigu): culturas de sa cheràmica imprentada; a Su Carroppu de Sirri,
a sa Gruta Birde de S'Alighera e a sa Gruta de Filiestru de Mara ant agatadu, rispetivamente, decoratziones "cardiales" (fata a còtzula), a pètene, sena decorare. - 4200-3700 a.C. (Neolìticu medianu): cultura de Bonu Ighinu de Mara; si sunt agatadas cheràmicas cun decorationes de animales e sepulturas ipogèicas in grutas fatas dae manu de òmine.
- 3700-3000 a.C. (Neolìticu retzente): cultura de Otieri (o de Santu Micheli); in totu s'ìsula si sunt agatadas sepulturas in gruticheddas artifitziales connotas che Domos de Jana. Agatados finas dolmen che su de Li Muri (Arzachena), e s'altare (zigurat) de Monte d'Accoddi (Portu Turre).
- 2900-2000 a.C. (Edade de su Ràmine): cultura Filigosa- Abelazu (cheràmicas nieddas decoradas, tumbas tundas e domos retangulares). Cultura de Monte Claro e de su Vasu Campaniforme.
- 2000-1500 a.C. (Edade de su Brunzu antigu): tziviltade nuràgica, fase I. Cultura de Bonnànaru (protonuraghes, nuraghes a corridore, tumbas de sos gigantes).
Su nùmene latinu inditat sa "domo", coment'est evidente, e sa "ghenna", chi benit dae su latinu "janua" e chi in sardu tenet èsistos chi andant dae jana a 'enna (pensade a Januàriu e a Ghennarzu, chi cherent nàrrere sa matessi cosa). In prus, totu sas domos tenent una ghenna farsa e in medas sa ghenna de intrada a sa necròpoli est pròpiu bene simigiante a su portale caraterìsticu de sas tumbas de sos gigantes.
Tando diat éssere "jana de sa domo", e podet èssere interpretadu comente sa ghenna de sa domo de sos mortos o sa ghenna de sos bivos pro faeddare cun sos mortos (pensamus a sa janua domus - sa ghenna pro sos mortos de sos romanos - o a sa porta inferi de sa mitologia clàssica).
In època moderna, a pustis de s'iscoberta de sas necròpolis anàlogas toscanas, mutidas "buche delle fate", s'est detzisu chi finas in Sardigna deviat significare sa matessi cosa e tando domos de janas. Ismentighende chi sos sardos de sos logos in ue s'agatant no las muntint gasi ma forreddos, musoleos, ghennas, cun unu riferimentu evidente a su funtzione sacra issoro, cunfirmada de su totu dae su fatu chi unas cantas domos las ant impreadas comente crèsias catacumbales, domos e butegas, e amparu pro pastores e carchi bia pro bandidos.