Limba e Contos de Sardigna
Contos > Sa Preistòria
3. Sos primos populadores de Sardigna
Segundu sos ispetzialistas sos primos populadores de sa Sardigna sunt bènnidos cando sa Sardigna non fiat un'ìsula, ma fiat sa parte terminale de una penìsula chi incruiat sa Còrsica e s'artzipèlagu toscanu, tando, dae sa Toscana de 20 o 24 mìgia annos como, nde sunt cumintzados a falare grupos de Homo sapiens.Crèschidu su livellu de su mare, sa terra nostra s'est fata ìsula e sos chi giai bi fiant si sunt istabilidos in sos diferentes territòrios ispetzializende·si in sas econòmias issoro de pisca, de massaria, de pastoriu ma finas de sas tres cosas paris, ma semper misturende·si pagu, istantziales cun istràngios, ca custu resurtat dae sas anàlisis genèticas.
Su de prus chi si narat a pitzu de sa Sardigna antiga, est derivadu dae pagas paristòrias gregas de posca de su sèculu VI a.C. cummentadas dae sos romanos in su sèculu II p.C. Su chi benit a significare chi iscriiant prus de 3000 annos posca de sa prima domo de jana e prus de 1500 annos posca de su primu nuraghe, e mescamente chi no iscriiant pro contare s'istòria de Sardigna e de sos sardos, ma de sa glòria de sos gregos chi cun Iolau, Aristeu e Dèdalu fiant bènnidos a populare una terra deserta e agreste in ue sos pagos òmines chi bi fiant no ischiant mancu faeddare. De unu bellu cumpèndiu de custas fàulas est autore su gregu Pausània, chi iscriet cando sa Grètzia giai est parte de s'imperu romanu (I sèculu a.C. - IV sèculu p.C.) a sa matessi manera de sa Lìbia, de s'Ispagna, de sa Còrsica e de sa Sardigna, e su chi isse cheret dimustrare cun craresa est una "gerarchia" polìtica de sos "romanos", non de Roma. Tando, segundu Pausània, in òrdine de importàntzia, s'ant a cunsiderare gregos, trojanos, iberos, cartaginesos, lìbicos, corsicanos.
E sos sardos? E de sos sardos originales, de cuddos artesanos famados de s'ossidiana, Pausània non nd'ischit mancu su nùmene!
Cun totu, cunfrontende Pausània cun autores romanos, s'ìdea generalizada est chi sa Sardigna nuràgica fiat abitada dae tres populatziones mannas: sos Corsos, sos Bàlares e sos Ioleos.
A parte de una cantidade manna manna de populatziones minores.
Pausània est un'istòricu romanu chi at bìviu in su segundu sèculu a pustis de Cristos.
In unu de sos deghe libros suos de sa Periegesi de sa Grètzia (Hellados Periegesis) dèdicat unu capìtulu a sa Sardigna in ue narat chi s'ìsula fiat manna e pròspera, chi no ischit su nùmene originàriu suo nen de sos abitantes, ma chi sos mercantes gregos li naraiant Ichnussa, ca est che unu pee. Chi sa mannesa sua l'aiat mesurada su matessi Èrcule cun sos pees suos (600 pees). Chi sos primos navigantes a b'andare sunt istados sos de Lìbia, e chi su cumandante issoro fiat Sardo, fìgiu de unu paranumenadu Èracle ma chi non fiat s'Èrcole de in antis. E custu Sardo a s'ìsula l'at postu su nùmene suo.
Ma custos lìbicos non fiant bonos dominadores e tando no aiant fatu tzitades noas ca sos abitantes originàrios no li poniant mente, e biviant in pinnetas e grutas. Però, posca sunt bènnidos sos gregos cumandados dae Aristeu, fìgiu de su deus Apollo e de sa bella Tzirene. Istracu de Grètzia fiat bènnidu paris cun Dèdalu (ma forsis custu no est beru, narat su matessi Pausània) e, finas si non ant fatu tzitades, Dèdalu, però, at mustradu comente fraigare sos nuraghes.
Posca de Aristeu nde sunt bènnidos sos Ìber de Ispagna, ghiados dae Norache chi at fatu sa tzitade de Nora, sa prus antiga de totu s'ìsula.
Posca nd'est acudidu Iolau, benende dae s'Àtica e faghende a Òlbia. E finas ateniesos chi ant fatu Ogrile.
Custu Iolao no l'ant ismentigadu in presse, di fatis, unos pagos troianos chi ant naufragadu in s'ìsula sunt istados amparados dae sos discendentes suos chi no ant permìtidu a sos gregos de Sardigna de gherrare cun sos trojanos noos e si sunt partzidos su Tirsu.
Posca, però, sunt bènnidos àteros lìbicos e ant fatu gherra a sos gregos e a sa fine sos trojanos si sunt cuados in sos montes de Sardigna e sos lìbicos a su mare.
In sa parte de subra, sunt acudidos corsicanos fuende, ma posca sunt intrados sos cartaginesos chi ant fatu a sos sardos totu iscraos, francu sos iliesos e sos corsos. Gasi, segundu Pausània, sos pòpulos de Sardigna fiant gregos, trojanos, ìber, lìbicos, corsicanos e cartaginesos, semper gherrende e/o cuncordende intre issos, tratende sos pagos sardos originales che iscraos e faghende tzitades noas in costera che a Kàlaris e Sulchi. E chi siat gasi, si cumprendet bene ca, narat Pausània, in sa prus parte de s'ìsula non is bi podet bìvere pro s'àera malàida e mancu est fàtzile de b'aprodare ca sas costeras suas sunt malas. Forsis est finas partzida dae sa Còrsica dae bentos malos.
In prus de custu, non bi sunt serpentes malos nen lupos, ma bi sunt muvrones e una pranta velenosa chi est che su pedrusèmene e a chie la màndigat morit riende. Su caddu, chi est s'imàgine de sa Sardigna, nde l'at bàtidu pro sa prima borta s'ateniesu Callia chi si fiat fatu ricu gherrende cun sos persianos.
In unu de sos deghe libros suos de sa Periegesi de sa Grètzia (Hellados Periegesis) dèdicat unu capìtulu a sa Sardigna in ue narat chi s'ìsula fiat manna e pròspera, chi no ischit su nùmene originàriu suo nen de sos abitantes, ma chi sos mercantes gregos li naraiant Ichnussa, ca est che unu pee. Chi sa mannesa sua l'aiat mesurada su matessi Èrcule cun sos pees suos (600 pees). Chi sos primos navigantes a b'andare sunt istados sos de Lìbia, e chi su cumandante issoro fiat Sardo, fìgiu de unu paranumenadu Èracle ma chi non fiat s'Èrcole de in antis. E custu Sardo a s'ìsula l'at postu su nùmene suo.
Ma custos lìbicos non fiant bonos dominadores e tando no aiant fatu tzitades noas ca sos abitantes originàrios no li poniant mente, e biviant in pinnetas e grutas. Però, posca sunt bènnidos sos gregos cumandados dae Aristeu, fìgiu de su deus Apollo e de sa bella Tzirene. Istracu de Grètzia fiat bènnidu paris cun Dèdalu (ma forsis custu no est beru, narat su matessi Pausània) e, finas si non ant fatu tzitades, Dèdalu, però, at mustradu comente fraigare sos nuraghes.
Posca de Aristeu nde sunt bènnidos sos Ìber de Ispagna, ghiados dae Norache chi at fatu sa tzitade de Nora, sa prus antiga de totu s'ìsula.
Posca nd'est acudidu Iolau, benende dae s'Àtica e faghende a Òlbia. E finas ateniesos chi ant fatu Ogrile.
Custu Iolao no l'ant ismentigadu in presse, di fatis, unos pagos troianos chi ant naufragadu in s'ìsula sunt istados amparados dae sos discendentes suos chi no ant permìtidu a sos gregos de Sardigna de gherrare cun sos trojanos noos e si sunt partzidos su Tirsu.
Posca, però, sunt bènnidos àteros lìbicos e ant fatu gherra a sos gregos e a sa fine sos trojanos si sunt cuados in sos montes de Sardigna e sos lìbicos a su mare.
In sa parte de subra, sunt acudidos corsicanos fuende, ma posca sunt intrados sos cartaginesos chi ant fatu a sos sardos totu iscraos, francu sos iliesos e sos corsos. Gasi, segundu Pausània, sos pòpulos de Sardigna fiant gregos, trojanos, ìber, lìbicos, corsicanos e cartaginesos, semper gherrende e/o cuncordende intre issos, tratende sos pagos sardos originales che iscraos e faghende tzitades noas in costera che a Kàlaris e Sulchi. E chi siat gasi, si cumprendet bene ca, narat Pausània, in sa prus parte de s'ìsula non is bi podet bìvere pro s'àera malàida e mancu est fàtzile de b'aprodare ca sas costeras suas sunt malas. Forsis est finas partzida dae sa Còrsica dae bentos malos.
In prus de custu, non bi sunt serpentes malos nen lupos, ma bi sunt muvrones e una pranta velenosa chi est che su pedrusèmene e a chie la màndigat morit riende. Su caddu, chi est s'imàgine de sa Sardigna, nde l'at bàtidu pro sa prima borta s'ateniesu Callia chi si fiat fatu ricu gherrende cun sos persianos.