1. De ite semus faeddende?

Sa paràula preistòria, comente si cumprendet bene, cheret nàrrere pre-istòria, est a nàrrere: in antis de s'istòria.
Est craru chi custu non cheret nàrrere chi "in antis de" s'istòria pitzinnos e betzos, fèminas e mascros non caminaiant, non mandigaiant, non traballaiant e non dormiant comente faghimus nois chi bivimus in unu tempus istòricu, ma chi mentras de s'òmine istòricu ischimus totu, ca bi sunt documentos meda chi nos faghent a cumprèndere sa forma de bìvere issoro, pro s'òmine preistòricu totu custu lu devimus deduire che investigadores, est a nàrrere chi podimus fàghere ipòtesis a partire dae su chi s'archeologia est renèssida a bogare a campu finas a oe.
Tando, gràtzias a sas chircas archeològicas, ischimus cun seguresa chi in unu logu b'aiat una bidda, in cuddu àteru una tzitade, in cuddu prus a tesu una gruta abitada. Chi cassaiant cun armas de pedra, chi bestiant cun peddes o tessiant sa lana e sas fibras vegetales. Chi interraiant sos mortos in tumbas sìngulas o colletivas.
Una bella cantidade de elementos chi cunfirmant sena possibilidade de duda chi gente meda (o paga) biviat in cuddos logos ma no ischimus bene bene cando, pro cantu tempus, pro ite, chie fiant de a beru, nen si fiant de su logu in ue amus agatadu sos restos issoro.
Pro custu, s'istudiosu de preistòria presentat ipotesis - semper prus probàbiles a manu chi sas chircas faghent caminu - e mai teorias definitivas ca custas sunt tìpicas de s'istòria.

A la nàrrere giusta, però, cando sos materiales archeològicos de sa preistòria cumintzant a èssere meda, cando dae s'edade de sa Pedra is colat a s'edade de sos metallos, dae su Ràmene a su Brunzu e posca a su Ferru, si diat faeddare de protoistòria, sa "prima" istòria: non si podet prus nàrrere chi siat preistòria, ca b'at unu muntone de materiales archeològicos, però non si podet galu nàrrere chi siat istòria, ca faltant documentos iscritos.

Comente est leve a cumprèndere, sa preistòria no acabat sa matessi die in totu su mundu e s'istòria no est cumintzada pro totus a sa matessi ora. E custu ca mentras una populatzione giai aiat imbentadu s'iscritura e aiat imparadu a cunservare sos contos suos, un'àtera no daiat importàntzia a s'iscritura, e tando no la cunservaiat, o si li daiat importàntzia, no la poniat materiales capatzes de durare in su tempus o non naraiat cosas gasi importantes pro èssere tramandadas a boghe.

Glossàriu

Archeologia, Edade de su Brunzu, Edade de su Ferru, Edade de sa Pedra, Edade de su Ràmene, Iscritura, Istòria, Oralidade, Preistòria, Protoistòria, Trasmissione de sa cultura.