9. S'època piemontesa

Tando, cuntrastende sos tratados internatzionales chi proibint de modificare sa sustàntzia ibèricu-aragonesa de sas istitutziones sardas, sos polìticos piemontesos introduent s'italianu che limba ufitziale de Sardigna, bogant a bellu a bellu sas difesas militares de sas tzitades sardas, esàsperant su cuntrastu intro Casteddu e Tàtari chi, sende istòricu e giustificadu dae sa mancàntzia de carreras capatzes de comunicare sena dificultades e sena perìgulu cun sas zonas internas de s'ìsula, rispondiat naturalmente a sas esigèntzias de sos sardos de cabu de susu e de sos sardos de cabu de giosso. Ma pro sa lògica amministrativa noa, sa tzentralidade at a èssere in unu logu solu e non in duos, comente fiat cun su Tribunale de s'Incuisitzione in Tàtari e sa Reale Udièntzia in Casteddu.

Contradditziones de una polìtica finas illuminada, comente sa de òmines che Larentu Bogino, chi cuntrastaiat cun sa cultura econòmica feudale de sos barones sardos, tando chi, cando sa rivolutzione frantzesa tocat sa Sardigna, sos sardos gherrant contra de sos frantzesos; e cando cumprendent chi los beniant a liberare dae s'opressione antiga, giai est tardu, e su triènniu rivolutzionàriu (1793-1796) si bortat a un'importante ma efìmera gherra anti-feudale chi sos barones sardos binchent imponende àteros 50 annos de feudalèsimu. Cunsideru, custu, chi non bogat unu nudda dae sa balentia morale e polìtica de òmines che Giuanne Maria Angioy o sos frades Simon, pro nde numenare unos cantos de sos prus famados.

Tando, mentras totu sa penìsula italiana godit de su bentu nou chi batit egualidade, libertade e fraternidade, su regnu sardu est galu assolutu, tirannu, feudale e puntadu a su cumplimentu de un'essèntzia italiana cumpleta e totale, cosa chi si cuncretizat de forma legale e reconnota in su 1847 cun sa "perfetta fusione"; est a nàrrere cun sa pregunta dae parte de sos polìticos, amministradores e intelletuales sardos de agabbare cun cale si siat forma de autonomia ibèricu-aragonesa de sa Sardigna e intrare che creadura noa intro de su Piemonte e pòdere godire de totu sas leges piemontesas; in antis che totu de s'Istatutu Albertinu de su 1848, e, in sa prospetiva prus immediata, gherrare pro s'indipendèntzia italiana suta su piemontesu, ma italianu meda, re de Sardigna.

Su chi abarrat de custu perìodu est meda, in antis che totu un'idea de Sardigna fàtzile de trafigare pro via de terra, imbetze che pro via de mare comente fiat semper istadu (totu sas tzitades de Sardigna, dae sa prima tzitade pre-nuràgica a oe sunt in costa o bene comunicadas cun su portu issoro), ca est suta de su re Càralu Felice chi si fràigat sa retza istradale sarda - sa matessi de oe, in bona sustàntzia -, posca s'idea de una sardidade antiga e rùstica e resistente a onni forma de novidade, ca custu contaiant sos biagiadores istràngios e italianos in su momentu de iscrìere sos libros issoro: «Sos sardos sunt arrestes e primidios e rispondent a sas leges antigas issoro».

Una bisione in lìnia cun sa moda de su tempus, ma non currispondente a sa beridade gasi comente dimustrant sos documentos ufitziales e sas fontes pùblicas. Su chi sutzedet in Sardigna in su sèculu e mesu piemontesu est s'intrada in s'unda de sa rivolutzione industriale e s'imbestida de sa segunda rivolutzione industriale chi òbligat a lassare pro semper a banda s'economia feudale. Cosa chi est cuntrastada non dae sa gente ma dae sos barones via sa gente, fàtzile comente lis fiat de falsificare sos documentos.

Sa fine de su feudalèsimu, agabbadu cun lege in su 1838, cointzidet cun s'època de s'aviu de s'isfrutamentu industriale de sas minieras de su Sulcis, e tando cun s'autorizatzione a distruere sos padentes pro otènnere pasturas, carreras, campos de trigu e bìngias e, pro su chi est s'aspetu culturale, s'iscoberta de nuraghes, de domos de gianas e de tzitades fenìtzias in antis cuadas dae su birde de sos àrbores e impossìbiles de arribare pro falta de carreras e ferrovias.

A parte de su càmbiu determinante de modellu econòmicu, belle-gasi modernu e tzitadinu e non prus feudale, càmbiat finas sa manera de interpretare sa cultura e, finas pro sos sardos, cumbatare s'analfabetismu si faghet unu dovere; non bastat prus andare a dotrina de catechismu, ma bi cherent iscolas, e sos pitzinnos e sas pitzinnas de Sardigna, giai in sa prima metade de s'800, cumintzant a isperimentare s'iscola obligatòria, in ue, pro cuntrastu, impare a s'italianu, lis imparant sas diversas traditziones de Sardigna.
In su 1840, su canònigu Giuanne Ispanu iscriet unu libru pro imparare a distinghere bene su sardu dae s'italianu, de manera de non si isballiare in su momentu de faeddare e iscrìere in limba italiana.

A s'agabbu de sas gherras de indipendèntzia chi s'Itàlia cumbatet ghiada dae su torinesu re de Sardigna, in su 1861 agabbat su Regnu de Sardigna chi si fùrriat a Regno d'Itàlia.

Cronologia

• 1721: est istituidu in Torinu su Supremu Règiu Consìgiu de Sardigna.
• 1726: pro nde cantzellare sa memòria ibèrica dae totu Sardigna, sas autoridades imponent "cun prudèntzia" sa limba italiana.
• 1738: fundatzione de Carloforte in ue benet a bìvere lìgures disterrados dae s'isuledda tunisina de Tabarca.
• 1749: sas famìllias nòbiles chi no ant atzetadu sos Savòia organizant finas bardanas, de cust'annu est sa prus mala, cudda mentovada batalla de Tzaramonte cun chimbighentos bandidos sardos afrontende s'esèrtzitu regulare.
• 1759: su conte Giuanne Larentu Bogino est numenadu ministru pro sos afàrios de Sardigna e cumintzat una istajone de riformas mannas.
• 1764: Torrant a nàschere de sas duas universidades sardas.
• 1767: riforma de sos Montes Frumentàrios. Casteddu Aragonesu càmbiat su nùmene in Casteddu Sardu.
• 1771: est riformada sa pùblica amministratzione e onni bidda at a tènnere sos consìgios de comunidade. In sustàntzia est s'agabbu de s'aplicatzione de sa Carta de Logu finas in sas campagnas.
• 1773: pro s'atividade sua de ammodernadura, Bogino est suspesu dae sas funtziones suas.
• 1780: in Tàtari si registrat una mala rebellia dèvida a sa carestia. Su palatzu comunale est assaltadu e sos archìvios brusiados.
• 1782: Mateu Madao pùblicat s'istùdiu Il ripulimento della lingua sarda.
• 1789: in Tiesi e in Solianas si registrant rebellias anti-feudales.
• 1793: dae Cuartu e dae La Maddalena sas naes frantzesas sunt obligadas a si che torrare in Còrsica pro sa resistèntzia sarda. Fortes de sa balentia issoro, sos istamentos sardos, sos tres bratzos feudales, imbiant in Torinu sos delegados issoro pro pedire a su re de Sardigna chimbe cosas: riunione de su Parlamentu sardu ogni deghe annos, ca fiat unu sèculu chi non si riuniat prus; cunfirma de totu sos privilègios ibèricos reconnotos a su regnu sardu; riserva a sos isulanos ebbia de totu sos impreos tziviles e militares de livellu bassu e medianu; creatzione, in Torinu, de unu Ministèriu preocupadu de sas chistione sardas ebbia; creatzione in Casteddu de su Consìgiu de Istadu.
• 1794: de sas chimbe domandas, su re de Sardigna atzetat sa de creare unu Consìgiu de Istadu. In Casteddu b'est una reatzione mala e nde catzant sos piemontesos su 28 de abrile.
• 1795: si creat unu clima rivolutzionàriu e sa gente ochit a s'intendente generale Gerolamo Pitzolo e posca a su generale Gavinu Paliaccio. Frantziscu Cilocco e Gioachinu Mùndula a cabu de unu esèrtzitu de massajos assèdiant e binchet Tàtari in nùmene de sos rivolutzionàrios.
• 1796: su vitze-re imbiat a Tàtari Giuanne Maria Angioy, giùighe de sa Reale Udièntzia, cun sos poderes de Alternos, duncas paris a su vitze-re etotu. Angioy si torrat anti-feudale de su totu, finas a organizare un'esèrtzitu e martziare contra Casteddu. Ma su clima internatzionale est cambiadu, su re Vitòriu Amedeu III si est rèndidu a Napoleone e at firmadu sas paghes, Angioy est derrutu a Aristanis e custrintu a si disterrare in Frantza.
• 1798: casi milli carlofortinos sunt fatos iscraos dae piratas moros. Ant a èssere liberados in su 1803 posca de su pagamentu de unu riscatu.
• 1799: Domènicu Alberto Azuni pùblicat Essai sur l'Histoire de la Sardaigne.
• 1799: su Piemonte est ocupadu dae sos Frantzesos, su re de Sardigna est custrintu a si disterrare in Casteddu.
• 1802: Frantziscu Cilocco, in su tentativu de repitere s'atzione de Angioy est caturadu e giustitziadu in Tàtari.
• 1806: pro intzentivare su coltivatzione de s'olia, a chie prantat a su mancu 4.000 àrbores lu faghent nòbile.
• 1807: sa Sardigna est amministrada cun sa creatzione de 15 prefeturas.
• 1811: Pitzente Remundu Porru pùblicat in Casteddu Il saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale di Vincenzo Raimondo Porru.
• 1812-1813: sa "giustìtzia" iscòviat e blocat congiuras contra su re de Sardigna siat in Tàtari siat in Casteddu.
• 1816: Càralu Felice lassat Casteddu pro torrare a Torinu.
• 1820-1823: cun s'editu numenadu de sas "chiudende", ogni privadu capatze de tancare sas terras mustrat gasi de nd'èssere s'ùnicu mere e sas biddas podent bèndere a sos privados. De custa forma si cheret intzentivare s'agricultura sarda, ma in carchi logu, custu pròvocat rebellias.
• 1821: pro sa fàmene sa gente de s'Alighera si rebellat. B'at mortos e nde benet una dura repressione e unu protzessu cun muntones de cundennados a morte e a presone.
• 1822-1829: si realizat sa carrera chi dae Casteddu giunghet a Portu Turre, narada "Carlo Felice".
• 1823: finas in Sardigna sunt creadas iscolas pùblicas normales (iscolas elementares).
• 1825-1827: Giuseppe Manno pùblicat in Torinu sos volùmenes de Storia di Sardegna.
• 1827: est lege su còdighe tzivile e penale promulgadu dae Càralu Felice, e sa Carta de Logu est decadida pro semper.
• 1828: Morit in Aristanis unu de sos poetas sardos prus mannos: Padre Luca Cubeddu.
• 1832: in su Nugoresu b'at rebellias malas contra sos tancados noos e su guvernu imbia s'esèrtzitu.
• 1834: a La Maddalena, in ue fiat disterradu posca de annos meda de presone, morit s'eroe de sa resistèntzia a sos frantzesos de su 1793, Pitzente Sulis.
• 1835-1838: pro voluntade de su re de Sardigna Càralu Alberto cumintzat a si realizare s'abolitzione de su feudalèsimu riscatende sos diritos feudales de sos barones, est a nàrrere paghende·los cun noas e artas tassas impostas a sos sardos.
• 1843-1844: Giuanne Siotto Pintor pùblicat Storia letteraria di Sardegna.
• 1843-1845: in Casteddu essit su giornale La Meteora.
• 1845-1865: si pùblicant sos documentos connotos che "Farsos de Arborea". Cunsiderada sa fonte, sos archìvios Arborea, e sa fatura de sos documentos bene bene istròchidos in paperi medievale, diversos istòricos sardos torrant a iscrìere s'istòria de Sardigna in funtzione totu italiana.
• 1847: a sa fine de s'annu su regnu sardu pedit de si fùndere perfetamente cun sos istados sabàudos e, de custa manera, perdet totu sas piessignos suos feudales ma, a parte de unu megioru in fatu de legalidade, s'economia de sa Sardigna non creschet in proportzione a sa crèschida demogràfica.
• 1848: a sas eletziones de sas noa Càmeras de sos Deputados, sunt eligidos 14 onorèvoles sardos. Sos prus galu famados sunt Pascale Tola, Giuanne Siotto Pintor, Sarbadore Ànghelu De Castro e Vitòriu Àngius. Su re de Sardigna Càralu Alberto promulgat s'istatutu nou de su regnu. Finas in Sardigna si devet impreare su sistema mètricu decimale.
• 1848-1865: sa produtzione minerària sarda resurtat de interesse industriale, su Re Càralu Alberto cuntzedet a isfrutamentu sas minieras de Montevecchio e de Monteponi. In pagos annos càmbiat sa fisonomia sotziale e de s'ambiente, naschent biddas che Buggerru (6.000 abitantes). Sa ferrovia collegat dae San Leone a Porto Vesme passende pro Monteponi.
• 1850: cun sas leges de su ministru Siccardi est abolidu su Foro eclesiàsticu e totu sos àteros privilègios feudale de sa Crèsia. S'archipìscamu de Tàtari est arrestadu pro sas malas protestas suas.
• 1851: si realizat su catastu de Sardigna.
• 1851-1852: su canònigu Giuanne Spano pùblicat su Vocabolario sardo-italiano e italiano-sardo.
• 1854: Sas muràllias de Tàtari sunt derrutas de su totu.
• 1855: a cunseguèntzia de sas leges Siccardi sos òrdines religiosos sunt agabbados e sos benes issoro intrant a manu de s'Istadu.
• 1859: Sardigna est partzida in duas provìntzias: Casteddu e Tàtari.
• 1861: francu chi pro sas Venètzias e su chi abarrat de s'istadu Pontifìtziu s'Itàlia est aunida. Giuseppe Garibaldi protestat chi, pro si fàghere agiuare dae sa Frantza, su re de Sardigna aiat promissu de tzèdere s'ìsula a sos frantzesos.

Glossàriu

Personàgios istòricos