8. S'època ispagnola

Pro carchi istòricu catalanu s'època ispagnola cumintzat cun su 1412 (cumpromissu de Caspe), in fatu a su passàgiu de su tìtulu de re de sa Corona de Aragona a sa famìllia Trastàmara, a règula però, s'època ispagnola cumintzat cun su regnu de Ferdinandu II in Aragona e de Isabella in Castìglia. Posca de èssere cojuados dae belle deghe annos, issos si bortant a res e faghent efetivu su cuntratu de coja issoro, aunende s'amministratzione de sos duos regnos. Fiat su 1479 e, a s'incomintzu, fiat su maridu a manifestare prus podere e richesa, ma, cun su tempus, sa Castìglia si faghet semper prus forte, manna e mescamente rica. In su 1492, a pustis de àere bintu sas populatziones islàmicas de Ispagna, sos de Isabella iscoberint e conchistant sas terras chi oe cramamus Amèrica Latina, e, a parte s'oro e sa prata, arribant in Europa via Ispagna richesas cummertziales chi finas oe cunsideramus de importu mannu: su tziculate, su tabacu, su patatu, su trigu moriscu, sas bananas e sa tomata, pro nde ammentare calicunu ebbia.

Ferdinandu e Isabella sunt tando sos res catòlicos de prus fama e richesa de totu su mundu e podent cojuare fìgia issoro cun su fìgiu de s'imperadore de Àustria.
Nde naschet Càralu, in su matessi tempus imperadore de Àustria, re de Castìglia, re de Aragona e, in mesu a medas àteros tìtulos reales, re de Sardigna, chi tando non fiat prus pro lege aunida a sa Còrsica, e fiat giai rapresentada cun su sìmbulu de sos bator moros.

Comente ischint totu sos istudiosos de istòria moderna, sos ispagnolos non godint de bona fama, antis, a subra de Ispagna current muntones de "leyendas negras". E tando finas a pitzu de s'ispagnolidade in Sardigna, negada e difamada dae unos cantos, ignorada dae àteros, cunsiderada a manera folcloristica dae àteros galu.
Sa beridade istòrica, est chi s'Ispagna dereta no at guvernadu mai in Sardigna, ca su Regnu sardu, dae su 1324 a su 1708, semper est istadu parte de sa Corona de Aragona e tando amministradu dae funtzionàrios valentzianos, aragonesos, catalanos e sardos etotu.

De custa època, siat pro èssere istada longa meda, e de prus siat pro èssere reghente meda, in Sardigna abarrant medas e medas esempros de architetura tzivile, religiosa e militare e, prus che totu, sas formas de coltivare s'olia e sa bìngia, e sas formas de manifestare sas devotziones pùblicas, ca mescamente ibèricas sunt sas isfiladas folcloristicas de Santu Efis in Casteddu (prima die de maju), de sa Caddigada de Tàtari (penùrtima domìniga de maju) e de su Redentore in Nùgoro (29 de austu).

Non podimus mancu non signalare sos rastros linguìsticos chi catalanu e castillianu ant lassadu in sa limba sarda e sos fundamentos lassados in sa cultura populare e acadèmica. In cudda acadèmica sa proa segura l'amus in sas duas universidades creadas a caddu de '500 e '600, e sos nùmenes de istòricos e giuristas che Sigismundu Arquer e Frantziscu Vico chi, a parte che in latinu, comente fiat naturale, ant iscritu s'òpera issoro in limba castilliana e mai ant dubitadu, a su mancu in sos iscritos chi amus, chi Sardigna non deviat èssere aragonesa, e sos poetas linguistas che Geròlamu Araolla asseguraiant chi sa grafia de sa limba sarda deviat èssere sa matessi de cudda ispagnola.
In cudda populare, mancari afortiada e "cunfirmada" pro sas pituras e sas isculturas de s'època, sas influèntzias ibèricas l'amus in sos muntones de paristòrias locales in giru de sos casteddos, de sas crèsias e de sas turres anti-corsaras abbandonadas e, in sa memòria galu bia de episòdios istòricos bortados a "contados", che sa derruta de Seddori e sa morte de Martinu re de Sitzìlia pro manu de una bella sarda prena de balentia, e sos muntones de paristòrias cun sardos fatos a iscraos dae sos moros e posca bortados a eroes pro sa balentia issoro.
Totu custu mischiadu cun sa realidade demogràfica chi bidiat sa Sardigna crèschere de prus in cantidade ma peus in calidade, ca sas mancàntzias igiènicas de sas tzitades non renessiant mai a evitare o a limitare sas terrìbiles epidemias de peste e de colera chi podiant arribare finas a ochiere sa metade de sa gente de una tzitade in pagas chidas.

Ma s'identidade ibèrica culturale e sotziale prus forte, o pro lu nàrrere mègius, abisu istòricu prus forte, benit dae su tribunale de s'Incuisitzione, chi in su 1492 si faghet de tipu ispagnolu e, pagas dècadas prus a tardu, nde tramudant sa sede de su tribunale dae Casteddu a Tàtari, cumintzende unu controllu ispartu de onni atzione cuotidiana e de onni pensamentu de totu sos sardos.
Onni normale manifestatzione de vida cuotidiana podiat èssere interpretadu che una atzione contra a Deus e tando motivu pro èssere denuntziados e protzessados. E custu clima suspetosu in ue onniunu podiat èssere "malefadadu" (in manu de su dimòniu), e tando agabbare "mortumale" (brusiadu dae s'Incuisitzione) est duradu annos medas a pustis de sa fine de s'Incuisitzione ispagnola (1720).
Mancu pro s'agabbu de s'època ispagnola sos istòricos si ponent de acordu, pro sos catalanos est s'11 de cabudanni de su 1714, pro sos legalistas est in su 1708 cun su passàgiu de s'amministratzione de sa Sardigna dae sa Corona de Aragona a s'Àustria, pro sos italianos est cun sa bènnida de sos piemontesos in su 1720.

Su chi non si podet discutire, est chi in su 1700 cumintzat una gherra de sutzessione a sos tronos de Ispagna e de Aragona, ca non b'at prus eredes deretos de sa famìllia creada dae Ferdinandu e Isabella, sos res catòlicos. Tando iscòpiat una gherra europea chi durat finas a su tratadu de Utrecht de su 1713 e chi bidet sa fine definitiva de sa Corona de Aragona cun sos regnos suos partzidos intro de sas potèntzias europeas.
A Ispagna andant sos regnos peninsulares de Aragona, Valèntzia e su printzipadu de Catalugna e su regnu isulanu de sas Baleares, a sa Frantza sa cunfirma de sa Còrsica, a su Piemonte sa Sitzìlia e a s'Àustria su Regnu de Nàpoli e sa Sardigna.
Ma sos austrìacos non sunt cuntentos de custu echilìbriu polìticu nou e cherent Sitzìlia dae sos piemontesos chi però non cherent sa Sardigna, però. Tando, in su 1717, trupas castillianas conchistant Sitzìlia e Sardigna e las faghent ispagnolas finas a s'acordu austrìacu-piemontesu pro s'iscambiare sos duos regnos.

Cronologia

• 1470-1478: in Catalugna e àteros logos de sa Corona Aragona b'at famìllias nòbiles rebelles a su re, in Sardigna si oponent sos Arborea discendentes de Giuanne contra sos discendentes de su frade suo Marianu IV, nde resurtant batallas chi agabbant cun sa de Macumere, in ue sos Alagon-Arborea rebelles sunt bintos dae sos Carroç-Arborea fideles a sa Corona.
• 1492: s'introduet in Sardigna s'Incuisitzione ispagnola sostituende s'Incuisitzione betza.
• 1503: sas diòtzesis sardas passant dae 18 a 7.
• 1520: sas atziones bardanas de sos moros de Bèrberia si faghent semper prus malas.
• 1527: a càusa de sa gherra intre Frantza e Ispagna sos frantzesos intrant in Tàtari e nde faghent su chi cherent.
• 1541: in antis de partire pro sa batalla contra Algeri, s'imperadore de Càralu de Asburgu si firmat una note in s'Alighera.
• 1550: Sigismundu Arquer pùblicat in Basilea sa boghe Sardigna posta a intro de su libru de su cartògrafu Sebastian Münster.
• 1557: si pùblicat pustis mortu su libru de su pìscamu Antoni Cano Sa vita et sa morte et passione de sanctu Gavinu, Prothu e Januariu.
• 1559-1562: sos Gesuitas aberint unu cullègiu in Casteddu e un'àteru in Tàtari chi ant a èssere a sa base de sas universidades sardas.
• 1562: su tribunale de s'Incuisitzione sarda, dae sa sede de Casteddu, est postu in su casteddu de Tàtari; segundu àteras fontes sa passàgiu a Tàtari diat èssere de su 1537.
• 1566: Filipu II autorizat su fràigu de turres pro sa protetzione de sas costas sardas dae sos atacos de sos piratas moros.
• 1573: Antoni Lo Frasso, aligheresu, pùblicat in Bartzellona su romanzu Los diez libros de la fortuna de amor.
• 1582: Geròlamu Araolla pùblicat Sa vida, su martìriu e morte dessos gloriosos martires Gavinu, Brotho e Gianuari, esempru de iscritura culta in limba sarda.
• 1582-1583: s'epidemia de peste isperdet sa Sardigna intrea.
• 1587: pro sos continos atacos de sos piratas moros, si fràigant turres in totu sas costas sardas.
• 1591: Giuanne Frantziscu Fara, cunsideradu su primu istòricu sardu, cumintzat a publicare De rebus sardois.
• 1611: Martin Carrillo, bisitadore generale de su regnu de Sardigna iscriet duas relatziones, una segreta e una pùblica, pro su re de Aragona.
• 1610-1630: in custas duas dècadas, mescamente in Casteddu, sunt iscobertos sos restos de muntones e muntones de santos màrtires interrados in sas crèsias matessi, e meda religiosos iscrient libros apologèticos finas in limba sarda.
• 1632: epidemia de peste in s'Alighera.
• 1637: a intro de sa gherra de sos "trint'annos", tropas frantzesas faghent dannu meda in Aristanis.
• 1639: su magistradu tataresu Frantziscu de Vico, su primu sardu giùighe a intro de su Consìgiu de Aragona, pùblicat in Bartzellona s'Historia general de la Isla y Reyno de Cerdeña, in ue "dimustrat" chi su destinu de sa Sardigna est de èssere pro semper aragonesa.
• 1652-1657: noa e terrìbile epidemia de peste ochiet a millas de persones. In Casteddu si faghet votu a Santu Efis.
• 1668: sa polìtica sarda s'imbòligat male pro totu una dècada a cunseguèntzia de sa morte de su vitze-re marchesu de Camarassa. A sa prima lu faghent resurtare che una chistione de corros e contra corros ma a sa fine de sos protzessos e de sas duras cundennas, si cumprendet chi totu dipendiat dae sa polìtica de sos feudatàrios sardos chi non fiant dispostos a pèrdere su podere baronale issoro cuntrastados dae àteros feudatàrios dispostos a immaginare una Sardigna prus moderna.
• 1708: a càusa de sa gherra de Sutzessione a sa Corona de Ispagna e a sa Corona de Aragona, sa Sardigna intrat a manu de sos austrìacos posca de atacare Casteddu pro bìnchere sos lealistas a s'Ispagna.
• 1713: cun su tratadu de Utrecht sa Sardigna est cunfirmada a s'Àustria.
• 1714: sa tzitade de Tàtari si rebellat a sa tassa de su tabacu.
• 1717: s'esèrtzitu ispagnolu òcupat sa Sardigna.
• 1720: cun sa paghe de Aja sos Savòia atzetant su tratadu de Londra de su 1718, e benent in Sardigna. Su Parlamentu sardu giurat fidelidade a Vitòriu Amedeu II che a re de Sardigna. Filipu Guglielmu Pallavicini, barone de Saint Rèmy est su primu vitze-re piemontesu.

Glossàriu

Corona de Aragona, Incuisitzione, Latinu, Regnu de Sardigna, Savòia, Sos bator moros, Tàtari, Tzitade.

Personàgios istòricos

Geròlamu Araolla, Marianu IV, Sigismundu Arquer.