Regione Autònoma de sa Sardigna

Limba e Contos de Sardigna

Contos > S'Istòria

S´Istòria

7. S'època catalana-aragonesa

Pro cuntentare sos aragonesos de sa pèrdida de sa Sitzìlia a favore de sos frantzesos, e pensende de risòlvere gasi sa crisi diplomàtica internatzionale, su papa Bonifàtziu VIII, in su 1297, istituit su REGNUM SARDINÍAE ET CORSICAE infeudende·lu a su catalanu Giàime II, re de sa Corona de Aragona (unione de sos regnos de Aragona e Valèntzia e de su printzipadu de Catalugna). Ma su papa morit, sos sitzilianos cramant sos aragonesos che a re issoro e cuddu re non benet in Sardigna finas a cando, pro cuntrastare sos pisanos, su giùighe Ugone II cramat su re Giàime II a cùrrere in Sardigna fortzende·li sa manu, ca sos Arborea aiant fatu iscopiare sa gherra contra Pisa.
Fiat su 1323 e sa gherra agabbat in su mese de làmpadas de su 1324, posca de sa conchista de Tàtari, de Casteddu e de Igrèsias.
De custa manera sa Sardigna est de règula Regnu de Sardigna e Còrsica, finas si no de manera efetiva ca sa Còrsica sos aragonesos no l'ant a conchistare mai e logos meda de Sardigna sunt galu indipendentes.

De onni manera su Regnu nou, intrat a formare parte de sa Corona de Aragona e est amministradu segundu sas leges suas a traessu de unu guvernadore generale - chi unu sèculu prus a tardu si bortat a vitze-re - chi guvernat sa Sardigna rapresentada dae unu parlamentu in ue setzent sos nòbiles militares, sos nòbiles de crèsia e sos rapresentantes de sas tzitades reales. Sa lege feudale, difatis, non fiat sa matessi pro a totus, e sa distàntzia non fiat solu intre dignos e infames, ma galu de prus intre sa gente de sas biddas, guvernada segundu sas leges rurales impostas e interpretadas dae sos barones, e sa gente de sas tzitades chi rispondiant deretu a su re a traessu de sos rapresentantes suos, e tando godiant de privilègios meda, mentres sos de sas biddas no aiat privilègiu perunu.
Sa magistradura fiat rapresentada dae su Consìgiu Reale de Giustìtzia trasformadu in su 1504 in Udièntzia Reale.
Cun sos annos sas tzitades reales de Sardigna benent a èssere Alighera, Aristanis, Bosa, Casteddu, Casteddu Sardu, Igrèsias, Tàtari. Custas sete fiant de su re, chi carchi borta nde bendiat una pro pagare sos dèpidos suos, e a su re pagaiant sos cuntributos issoro; sas biddas, tando, pagaiant su fèudu a sos barones chi, segundu sas situatziones, podiant èssere famìllias làicas, òrdines eclesiàsticos o tzitades reales.

Sa giuighissa Eleonora de Arborea (1340-1404) A pustis de trint'annos custu echilìbriu nou si segat e, in su 1353, cumintzat unu cuntrastu forte intre sos Arborea e sa Corona de Aragona finas a intrare in una gherra lenta e longa.
A su cumintzu sa cosa pariat belle che resurta cun sa conchista catalana de s'Alighera in su 1354, e su primu parlamentu sardu tzelebradu dae Pedru IV de Aragona in su 1355. Ma posca, Marianu IV de Arborea e sos fìgios, a sa morte sua, ant torradu a gherrare; sighende un'interpretatzione pro aunire sa Sardigna suta sa matessi bandera faghende·la indipendente de su totu, ma, segundu un'àtera, pro àere prus fortza e pòdere in su momentu de cuncordare sas formas e sas maneras de guvernare sa Sardigna e pro cunfirmare chi issa at a èssere semper parte de sa Corona de Aragona.
Peleas malas che sas de sos Arborea bi nd'aiant in onni logu de sos regnos de sa Corona de Aragona, dae Valèntzia a sas Baleares, dae su printzipadu de Bartzellona a sa Sitzìlia. Sa gherra sarda, tando andat dae su 1365 a su 1409, posca de sa famada batalla de Seddori in ue sos sardos sunt bintos. Ma, in Sardigna morit su re de Sitzìlia, binchidore de sa gherra sarda e erede a su tronu aragonesu. Su babbu suo Martinu, ca fiat malàidu, morit s'annu in fatu e sos catalanos contes de Bartzellona perdent su diritu de sutzessione. Nde naschet una negotziatzione chi agabbat in su 1412 cun su cumpromissu sinnadu a Caspe e sa nòmina de Ferdinandu I de Antequera a re de sa Corona de Aragona. Non totu sas famìllias nòbiles sunt de acordu però, e sighint peleas prus o mancu generalizadas; in Sardigna Guglièlmu III de Narbona, erede de sos Arborea, cuntrastat pro èssere reconnotu che giùighe, cosa chi risolvet posca de pagos annos cun un'indennizu monetàriu.

Sa giuighissa Eleonora de Arborea (1340-1404) Siat comente si siat, cun s'intrada de sa famìllia reale noa, sa Corona de Aragona cumintzat a pèrdere sa tzentralidade catalana pro la amparare in una bisione prus mediterrànea. Cosa chi resurtat cunfirmada dae su re Alfonsu su Magnànimu chi in su 1421 cunfirmat sa balidesa de sa Carta de Logu de Arborea ratificada dae sa giuighissa Eleonora in su 1390 (circa), e la imponet a totu sa Sardigna rurale e, posca de àere numenadu sos primos vitze-res, ponet sa capitale de sos regnos de sa Corona de Aragona in Nàpoli in su 1442.

De custa època, a parte de architeturas eclesiàsticas e militares, su chi prus at duradu in Sardigna est s'economia feudale de forma aragonesa, chi at sighidu a èssere legale e funtzionale pro s'economia finas a sa metade de su sèculu XIX, pro neghe de sas normas duras de sa Carta de Logu e de su guvernu esertzitadu dae su parlamentu sardu chi si preocupaiat de pensare a sos interessos de sos rapresentantes suos (istamentos feudales): sos de su bratzu militare (sos nòbiles làicos), sos de su bratzu eclesiàsticu (sos nòbiles religiosos), sos de sos bratzu reale (s'aristocràtzia tzitadina); a su pòpulu minudu de sas tzitades e a sos tzeracos de sas biddas non bi pensaiat nemos de los rapresentare.

Cronologia

  • 1316: su Comune de Tàtari bortat sos istatutos suos in limba sarda.
  • 1323: cramadu dae Ugone II de Arborea ca est cumintzada sa gherra contra Pisa, su re de Aragona imbiat s'esèrtzitu in Sardigna; s'erede suo a su tronu, s'infante Arfonsu cumandat sas tropas. Su 4 de trìulas Tàtari si dat a sos aragonesos in tantu chi Villa di Chiesa (Igrèsias) resistet.
  • 1324: Igrèsias si rendet in martzu e sos pisanos firmant su tratadu de paghe su 19 de làmpadas. Su regnu de Intardia est parte de sa Corona Aragonesa.
  • 1326: su casteddu pisanu (Casteddu Sardu) est abbandonadu de poderiu e populadu dae gente catalana e aragonesa.
  • 1329: sa rebellia de Tàtari est reprimida in manera mala.
  • 1347: sa parte de sa famìllia Doria chi no at atzetadu bene sa presèntzia aragonesa sighit batalliende e, in su logu de Aidu de Turdu (Bonorva), binchet una batalla de valore polìticu grandu meda.
  • 1347-1350: un'epidemia de peste bisestrat sa Sardigna intrea.
  • 1354: in fatu a sa rebellia de Alighera, conchistada a sos Dòria s'annu in antis, su matessi re Pedru IV de Aragona benet in Sardigna cun un'esèrtzitu mannu meda e, pro sa timoria de pèrdere su portu istratègicu, nde catzat sos sardos pobulende sa bidda fortificada cun gente fidele a sos catalanos.
  • 1355: s'aragonesu re de Sardigna cunvocat in Casteddu su primu Parlamentu sardu. In Seddori, Marianu IV de Arborea, chi aiat agiuadu sos aligheresos a si rebellare, firmat sas paghes.
  • 1364: aprofitende chi b'at papas e anti-papas, Marianu IV pedit, sena resurtadu, a su dèbile Papa de Roma de bogare su tìtulu feudale de re de Sardigna e Còrsica a su re de Aragona pro lu passare a isse.
  • 1365: sa rebellia de parte de sos Arborea chi sunt cun Marianu IV e de sos Doria chi sunt cun isse sighit cun batallas e marranias chi portant Òsile e Tàtari in manu a Marianu.
  • 1377: morit Mariano IV e su fìgiu suo Ugone III sighit gherrende. Sa parte manna de Sardigna est in manu de sos Arborea rebelles, chi, dae tempus meda e finas a posca de Eleonora - fìgia de Marianu IV -, sunt suta protzessu pro fellonia e acusados dae frades e nebodes de Marianu IV impare a unu muntone de barones e àteros feudatàrios chi cuntrastant cun sa polìtica de atacu a s'Aragona.
  • 1383: Ugone III est ochidu dae sos nòbiles de Aristanis, su tìtulu de giùighe passat a Federicu, fìgiu de Eleonora e de Brancaleone Doria. Ma sende isse galu pitzinnu e su babbu suo in Bartzellona pro testimoniare contra de Marianu in su protzessu pro fellonia (e posca impresonadu pro annos in Casteddu), guvernat sa mama sua Eleonora.
  • 1387: morint su re de Aragona e su giùighe de Arborea, sos noos sunt su fìgiu de su re, Giuanne I, e su frade de su giùighe, Marianu V, ma custu est minore meda e sa mama Eleonora sighit giuighissa chi su maridu est in presone galu.
  • 1388: Eleonora e Giuanne I firmant una paghe importante chi, in mesu de àteras cosas meda, permitet sa liberatzione de sos iscraos sardos in manu a famìllias de fide aragonesa.
  • 1390: Brancaleone est liberadu.
  • 1391: Brancaleone segat sa paghe e torrat a gherrare.
  • 1392: forsis est de custu annu sa promulgatzione de su còdighe penale e tzivile naradu Carta de Logu de Arborea.
  • 1402: in custu, o forsis in sos pagos annos in fatu, morint Eleonora e su fìgiu. Brancaleone Doria, non sende de sa famìllia Bas, non podet sighire a giùighe e su tìtulu passat a Guglielmu visconte de Narbona, nebode de Eleonora.
  • 1408-1409: cunsiderende sa mala situatzione polìtica de sos Arborea e sa mala situatzione sòtziu-econòmica de sa Sardigna intrea, su re de Sitzìlia, fìgiu de su re de Aragona, isbarcat in Sardigna cun un'esèrtzitu mannu e, posca de una caddigada longa e simbòlica, in su mese de làmpadas de 1409, cun s'intrada sua in Seddori, ponet fine a sa rebellia de sos sardos rebelles. A sas pagas dies, su re Martinu de Sitzìlia morit de malària.
  • 1410: su giuigadu de Arborea agabbat de esistire finas pro lege, sende bortadu in marchesadu de Aristanis.
  • 1417: est dae custa data chi sos res aragonesos lassant de numenare Guvernadores generales pro passare a su sistema de sos vitze-res.
  • 1421: su re de Aragona e de Sardigna Arfonsu V naradu su Magnànimu riunit su segundu Parlamentu sardu, rapresentadu dae sos tres bratzos, o istamentos feudales: nòbiles militares, nòbiles religiosos, sas tzitades.
    Sa Carta de Logu de Arborea est generalizada a totu sas zonas rurales, e sas tzitades sighint cun sos privilègios reales issoro.
segundu s'interpretatzione prus connota su feudalismu naschet in s'època de Càrolumannu e limitada a su Sacru Romanu Impèru, in Sardigna, tando, diat intrare cun sos aragonesos in su 1323 pro agabbare pagos annos in antis de s'unificatzione de s'Itàlia. Segundu s'interpretatzione econòmica-istoriogràfica prus atzetada, imbetze, mancari fiat mutidu de àtera manera, su feudalismu benit dae s'època romana, si cunsolidat cun su guvernu bizantinu e si cunfirmat in totu s'època giudicale. Su fèudu traditzionale fiat cuntzèdidu e cunfirmadu dae su re e/o dae su papa, bi fiant però finas sos fèudos allodiales (chi non teniant òbligos feudales), ereditados. In Sardigna, sos fèudos allodiales ereditados fiant sa parte manna. S'abolitzione sua, si est dada cun leges de su 1835 e de su 1838. Una Règia Delegatzione aiat regortu sos datos e carculados sos benes de sos feudatàrios e s'istadu sardu aiat atzetadu de pagare su riscatu de sos fèudos; un'àtera Règia Delegatzione aiat definidu sos prèmios finales de currispòndere a ogni feudatàriu paghende·los cun dinares resurtados dae s'impositzione de tassas pagadas dae sos sardos.

Glossàriu

Baleares, Bosa, Càralis, Carta de Logu, Corona de Aragona, Còrsica, Parlamentu, Regnu de Sardigna, Tàtari, Tzitades reales.

Personàgios istòricos

Bonifàtziu VIII, Eleonora de Arborea, Marianu IV.
© 2011 Regione Autònoma de sa Sardigna / Crèditos