Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
6. S'època giudicale
O pagu in antis o pagu a pustis de s'annu milli, sa Sardigna est partzida in bator logos numenados "giudicados" (regnos), e custu, segundu s'interpretatzione prus nòdida, benet dae su fatu chi su bizantinu Judex Provinciae, forsis pro guvernare mègius sa terra isulana cun sas costas suas gasi mannas e gasi difìtziles de amparare, aiat trasferidu totu, o in parte, sos poderes suos tziviles e militares a bator sustitutos chi, cun su tempus, si fiant fatos autònomos e indipendentes creende sos sos regnos dae sas antigas merèie de Càlaris, Torres, Gaddura e Arborea.
Custos bator istados sardos narados giuigados, fiant regnos soberanos, non patrimoniales e super individuales; est a nàrrere chi non fiant propiedade totu de su monarca, ma chi bi fiat una rapresentàntzia cualificada de sos nòbiles militares e eclesiàsticos chi, riunidos in unu parlamentu naradu Corona de Logu, li cunfirmaiant o cuntrastaiant sas detzisiones e li reconnoschiant o negaiat sa soverania a isse e a sos eredes suos. Onni giuigadu teniat làcanas e leges pròpias e una cantzilleria chi impreaiat sa limba de su logu, cosa custa dimustrada dae sa Carta de Logu.
Comente giai s'est naradu però, custos bator regnos, o pro amore o pro fortza si fiant alleados cun sas potèntzias marinas de tando e custu, si a sa prima los aiat afortiados, a sa fine los aiat agabbados etotu, sighende sas fortunas e sas malasortes de sas repùblicas de Gènova, de Pisa e de su contadu de Bartzellona.
Su Giuigadu de Càlaris, ca fiat de parte polìtica genovesa, est agabbadu in su 1258 cun sa ruina militare de sa capitale sua, Santa Ìgia, assaltinada e derruta dae una coalitzione sardu-pisana. Su territòriu callaritanu, tando, passaiat suta su controllu de sa Repùblica de Pisa.
Su Giuigadu de Torres, ca fiat de parte polìtica pisana, est agabbadu in su 1272 cun sa morte de re Enzu, fìgiu de s'imperadore e nominadu dae su babbu re de totu sa Sardigna. Segundu un'àtera interpretatzione però, sa fine de custu regnu de Torres si at a cunsiderare de su 1259, cun sa morte de Adelàsia, mugere de Enzu e naturale erede de sos de Torres.
Su territòriu, de onni manera, passat a sos Dòrias de Ligùria e a sos sardos-catalanos Bas-Serra de Arborea.
Sa tzitade de Tàtari cun totu sas terras suas si fiat fata Comune republicanu e tando un'istadu indipendente.
Su Giuigadu de Gaddura, chi giai fiat in manu a sa famìllia toscana de sos Visconti, agabbat in su 1288 cun sa morte de Nino Visconti, e totu su logu passat a sos pisanos.
Su Giuigadu de Arborea, chi dae su 1157, posca de sa còjua de su giùighe Barisone cun Agalbursa de Bas, aiat istrintu alleàntzias cun sos catalanos, aiat finas ligadu patos econòmicos cummertziales cun genovesos e cun pisanos e, cando sos tres àteros giuigados fiant giai belle che agabbados, at sighidu esistende e resistende cun patos e gherras chi, in sustàntzia, l'ant fatu durare finas a su 1409.
De custa època, a parte de sos primos testimòngios mannos de sa limba sarda chi sunt sos registros narados
condaghes, nos abarrant monumentos architetònicos meda che sas crèsias de Sant'Efis (Nora), Santa Maria de Sibiola, Santa Maria de Uta, sas catedrales de Tratalias e de Santa Giusta, s'abbatzia de Bonacatu, sa crèsia de Santu Pedru de Sorres e sa Santìssima Trinidade de Sacàrgia.
Cronologia
- 1000-1100: de custa època sunt sos primos documentos chi dimustrant s'atividade de sas cantzillerias giudicales.
- 1015: s'àrabu prìntzipe de Dènia Mugahid ibn Abd Allâh al Amiri (Musetu) atacat e binchet in logos meda de Sardigna.
- 1016: Musetu est bintu dae tropas pisana e genovesas chi gasi podent intrare in su guvernu de s'ìsula.
- 1070: Aristanis est sa capitale noa de su regnu giudicale de Arborea.
- 1065-1089: sos giùighes sardos donant terras, crèsias e biddas a sos òrdines Vitorinos e Benedetinos.
- 1157: Barisone de Arborea si còjuat cun Agalbursa de Bas, parente istrinta de su re de Aragona, conte de Bartzellona. Barisone, chi giai tenet fìgios meda dae sa mugere ripudiada, còjuat sa fìgia sua Sinispella a Ugu Pònciu visconte de Bas, e dae issu nde falat sa dinastia Bas-Serra de Arborea.
- 1164: Barisone otenet s'infeudatzione de su regnu de Sardigna pro parte de s'imperadore Federicu Barbarossa, chi pagos meses in fatu infèudat su regnu a Pisa. Barisone, chi pro pagare su fèudu si fiat fatu prestare su dinare dae famìllias genovesas est arrestadu finas a torrare totu su prestamus, cosa chi li durat roba de sete annos.
- 1187: Guglielmu, marchesu de Massa, est giùdiche de Càlaris.
- 1194-1206: Guglielmu de Massa ponet gherra a s'Arborea, a Torres e a Gaddura.
- 1207: Lamberto Visconti est giùdiche de Gaddura.
- 1216-1217: su giùdiche de Gaddura òbligat su de Càlaris a li lassare fraigare unu forte in su monte a cara de sa tzitade romana e custu castrum at a èssere su nùcleu originale de Casteddu.
- 1235: in Sossu ochient su giùdiche de Torres e su tìtulu passat a Ubaldo Visconti, giùdiche de Gaddura chi est cojuadu cun Adelàsia de Torres.
- 1258: posca de prus de un'annu de gherra sos àteros tres giudicados intrant in Santa Igìa, capitale de Càlaris, e la distruent. Su giudicadu de Càlaris est partzidu in bator: Ogiastra e Sàrrabus a Gaddura; sas curadorias de Gipi, Nuràminis, Trexenta, Marmilla de giosso, Dolia, Gerrei e Barbàgia de Seulo a Arborea; sas curadorias de Sulcis, Cixerri, Nora e Decimu a sos de sa Gherardesca e Casteddu a Pisa.
- 1259: morit Adelàsia e cun issa sa discendèntzia de sàmbene de su giudicadu de Torres, ca su maridu nou, Enzu, fatu re de Sardigna dae babbu suo s'imperadore Federicu II, est impresonadu in Bologna e in presone at a mòrrere.
- 1284: a conseguèntzia de sa batalla de sa Melòria sos pisanos perdent podere a favore de Gènova.
- 1288-1290: su giudicadu de Gaddura est ocupadu dae sos militares pisanos.
- 1293: su chi abarrat de su giudicadu de Torres est partzidu intre sos Dòria e sos Arborea.
- 1294: Tàtari si faghet comune lìberu, suta sa protetzione de Gènova.
- 1296-1298: morit Nino Visconti e agabbat in manera formale su giudicadu de Gaddura.
- 1297: su papa Bonifàtziu VIII creat su REGNUM SARDINIAE ET CORSICAE pro lu donare a fèudu a Giàime II de Aragona, de manera chi si cuntentet pro sa rinùntzia sua de su regnu de Sitzìlia.
Giai dae su sèculu XII sos bator giùdiches fiant fìgios de famìllias istràngias bènnidas dae Catalugna, Gènova e Pisa. Casteddu, Gaddura e Torres sunt agabbados che giudicados in su 1323 cun sa creatzione de su Regnu de Sardigna agregadu a sa Corona de Aragona. Arborea, imbetze, est agabbadu in su 1410 cun sa creatzione de su marchesadu de Aristanis.