Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
5. Sos àrabos
Segundu sa lìnia de interpretatzione prus atzetada, sos àrabos no ant tentu mai ne unu domìniu ne unu controllu polìticu econòmicu de sa Sardigna, sa presèntzia issoro, però, resurtat a totus determinante pro cumprèndere sa Sardigna de posca de s'annu milli. E s'ispiegatzione prus fàtzile de donare est custa: sigomente sos àrabos, dae su 640 a su 732, aiant ocupadu su Nord Àfrica, s'Ispagna e parte de sa Frantza, est naturale de pensare chi deviant passare in Sardigna a su mancu pro si fornire de abba, amparare sas naes e sighire sas rutas ca, no aende imbentadu galu sa bùssola, sa navigatzione si faghiat a vista. E, posca de sa conchista de Sitzìlia, in su 827, ligare finas sa Sardigna a su domìniu àrabu de su mare Mediterràneu est prus che unu dèpere. Pro como, però, non si sunt agatados documentos o rastros architetònicos chi potzant cunfirmare o negare de su totu sa tipologia de sa presèntzia o de su passàgiu issoro in s'ìsula.
Su chi est cosa tzerta, est chi sos bardaneris àrabos at cuntribuidu a pònnere una distàntzia semper prus manna intre Sardigna e Bisàntziu, e at torradu a pònnere s'ìsula a curtzu a curtzu de sa penìsula italiana. Segundu una documentatzione totu pro sa banda toscana, difatis, sos sardos aiant pedidu s'agiudu de sos pisanos, e de sos genovesos, pro los sarvare dae sos àrabos e duncas ponende·si in manos issoro e oferende·lis terrinos pro abbatzias, monasteros, crèsias noas in tzitade e bellas e cumbenientes còjuas pro si bortare a amministradores de s'economia sarda.
Segundu àteros istudiosos, sos sardos si fiant difesos a sa sola dae sos atacos àrabos, paghende sa gizya (sa tassa pagada dae onni òmine no islàmicu) in antis e annos meda prus a tardu derrotende de su totu a Musetu in su 1016 gràtzias a sa temporànea alleàntzia de sos giùighes chi, de custa manera, si che lìberat in manera definitiva dae Bisàntziu.
Cronologia
- 815: un'ambasciada sarda andat a sa corte de Ludovicu su Piu a pedire agiudu paret contra sos piratas àrabos.
- 816-817: atacos de piratas contra Càralis.
- 848: su papa Leone IV pidet agiudu militare a su IUDEX SARDINIAE pro sa defensa de Roma.
- 864: sa bida sotziale de sos sardos est cunsiderada disestrada ca bivent sena si cojuare o cojuende·si finas intre parentes istrintos meda, tando su papa Nicolò I imbiat unu pìscamu de cunfiantza sua pro irraighinare custa usàntzia.
- IX-XI sèculu: s'influèntzia bizantina, dereta o via Cartàgine, si cunsìderat agabbada e forsis est como chi si formant sos bator giudicados de Torres, Arborea, Gaddura e Casteddu.
In sa metade de su sèculu, difatis, sa Sardigna intrea diat pagare a sos àrabos sa gizya (una tassa carculada pro su totale de sos òmines). Una bia conchistados su nord de Àfrica, sa Sitzìlia, sa parte manna de sa penìsula ibèrica e sas ìsulas Baleares, sos àrabos ant chircadu de conchistare sa Sardigna cun s'emiru Mugâhid Ibn Abd Allah, mutidu Musetu, mere de sas Baleares; in su 1015 aiat organizadu una flota, fiat intradu in Casteddu e abarradu in Sardigna un'annu casi. Segundu unu contu istòricu, l'ant bintu sas flotas aunidas de Gènova e de Pisa ca pro custu, sas Repùblicas marinaras, si fiant fatas meres de s'ìsula.
A partire dae su sèculu XV e finas a su XIX, pro atentzionare sos piratas àrabos, in totu sas costeras de sos regnos aragonesos ant fraigadu turres pro los abbistare in tempus.