Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
2. S'època romana
Sos romanos, cunsideradu su livellu de sa fortza econòmica e polìtica issoro in totu sa penìsula italiana, non si podiant permìtere chi Sitzìlia, Còrsica e Sardigna esserent lìberas o controlladas dae pòpulos inimigos de Roma; difatis, sas tres ìsulas, naturalmente postas che muràllia a dae in antis de su Làtziu, sunt unu perìgulu mannu o unu vantàgiu mannu, a segunda chi siant amigas o inimigas.
A sa fine de sas gherras pùnicas(dae su 241 a su 146 a.C.),
duncas, su controllu de Roma a pitzu de sas tres ìsulas est totale, finas in su sentidu religiosu e culturale.
Sas tzitades betzas fenìtzias sunt romanizadas e àteras che Turris Libisonis (Portu Turre) e Forum Traiani (Fordongianus) nde naschent o nde sunt afortiadas. Sas antigas rutas internas chi sighiant s'àndela de sos rios sunt sostituidas dae carreras chi aunint onni logu de importu de s'ìsula, e medas biddas nuràgicas sunt impreados impare o che villas agrìculas.
Sa presèntzia romana, durada casi 700 annos, forsis no est sa prus longa, ma est sa prima a lassare rastros istòricos documentados bene bene e testimòngios culturales e de costùmene finas a oe resistentes: in antis che totu sa limba (latinu) e posca divenant cristianos.
Segundu carchi istudiosu, però, su cunsideru de prus importu de custa època est sa rebellia contina contra sa polìtica romana, chi semper at partzidu sos sardos intre fideles e, tando meressedores de rispetu, e bàrbaros (est a nàrrere de acordu o non de acordu cun custu o cuddu console, custu o cuddu guvernadore) e tando iscraos potentziales (e meda bi nde fiant de iscraos sardos in Roma): e custu a su mancu finas a cando, dae provintziales, sos sardos los ant bortados a tzitadinos romanos in su 212 d.C.Ma pro sa traditzione galu bia in totu s'ìsula, a banda de sa limba sarda, e de su patrimòniu architetònicu mannu che sos teatros de Casteddu e de Nora, de sa romanidade cunservamus sas devotziones a sos santos màrtires che Efis (Nora), Saturnu (Casteddu), Simplìtziu (Òlbia), Lussùrgiu (Fordongianus), Antiogu (Sant'Antiogu), Gavinu, Protu e Giannuàriu (Portu Turre), e sena cunsiderare papas che Ilàriu e Sìmmacu.
Ma sa devotzione de prus evidente traditzione romana est sena duda sa chi sos sardos dèdicant a Antine, s'imperadore romanu chi in su 313 d.C. aiat liberadu sa religione cristiana.
Pro sos sardos, difatis, Antine est unu santu, finas si gasi non resurtat in su calendàriu catòlicu.
Cronologia
- 181-178 a.C.: no agabbant sas rebellias de gente de sa zona montana interna.
Segundu inditos diversos custu batalliare at sighidu finas a su sèculu I a.C. - 177 a.C.: Sardigna est fata a provìntzia consolare.
- 54 a.C.: sos sardos acusant a M. Emìliu Scauro pro sa mala gestione sua de s'ìsula, ma perdent in su protzessu. Difensore de Scauro fiat Cicerone chi acusat totu sos sardos de infàmia.
- 46 a.C.: Caio Giùliu Tzèsare est in Càralis e sa tzitade est fata MUNICIPIUM CIVIUM ROMANORUM. Sulci, chi si fiat posta cun Pompeo, inimigu de Tzèsare, est carcada.
- 27 a.C.: Sardigna est fata a Provìntzia senatoriale.
- 19: resurtat chi unos bator mìgia ebreos sunt imbiados in Sardigna cun funtzione de politzia.
- 69: de custu annu est sa prima atestatzione documentada de sa regulamentatzione de sa bida rurale.
Dae sa Tàula de Esterzili ischimus chi nemos podiat ocupare sas terras a praghere suo ma segundu sa normativa imposta dae su procònsole. - 189-192: s'imperadore Marco Aurèliu cumintzat a disterrare in Sardigna cristianos meda, finas a Callistu chi, una borta torradu a Roma, si diat fàghere papa.
- 212: s'imperadore Caracalla faghet a tzitadinos romanos totu sos abitantes de s'Imperu.
- 235: un'àteru papa est disterradu in Sardigna, Papa Pontzianu.
- IV sèculu: de custu sèculu sunt sos martìrios de sos santos sardos Lussurzu (Fordongianus), Saturnu (Casteddu), Simplìtziu (forsis Òlbia), Gavinu, Protu e Giannuàrio (Portu Turre) e Efis (Nora e Casteddu).
- 354: finas Lutzìferu de Casteddu firmat una lìtera a s'imperadore Costanzu pro fàghere unu cuntzìlio nou e bi partètzipat impare a s'àteru pìscamu sardu Eusèbiu.
- 395: sa Sardigna in sa parte otzidentale de s'Imperu, partzidu a sa morte de Teodòsiu.
- 410: sos Visigotos intrant in Roma, unu muntone de romanos si nde fuint in Sardigna.
In pagas dècadas, a metade de su sèculu VIII a.C., Roma si fiat torrada un'importante tzentru de podere chi, in antis via terra, pro more de unu sistema de carreras bene fatas e bene controlladas, e luego via mare fiat arribada a controllare e dominare su Mediterràneu intreu e una parte manna de s'Europa. In setighentos annos passat dae tzentru agrìculu a sa metròpoli prus manna de su mundu, e dae monarchia a repùblica e a imperu.
Cun Otavianu sa forma de guvernu republicanu in Roma perdet fortza e, in su, 27 a.C. su senadu lu torrat augustus, est a nàrrere unu deus in terra. Segundu sos istòricos est s'incumintzu de s'Imperu romanu, chi diat durare finas a su sèculu IV, cando si est partzidu in Imperu de Oriente e de Otzidente.
Sos imperadores romanos ant guvernadu sos immensos territòrios issoro segundu leges e usos chi daiant s'idea a totus de bìvere segundu una matessi cultura sotziale e una matessi economia. Naturalmente, custu non cheret nàrrere chi totus gosaiant de sos matessi deretos, ma chi sas diferèntzias de classes fiant sas matessi dae sa Turchia a s'Inghilterra passende pro s'Àfrica, s'Ispagna, sa Frantza, sa Grètzia e su Mèdiu Oriente.
Cun Otavianu sa forma de guvernu republicanu in Roma perdet fortza e, in su, 27 a.C. su senadu lu torrat augustus, est a nàrrere unu deus in terra. Segundu sos istòricos est s'incumintzu de s'Imperu romanu, chi diat durare finas a su sèculu IV, cando si est partzidu in Imperu de Oriente e de Otzidente.
Sos imperadores romanos ant guvernadu sos immensos territòrios issoro segundu leges e usos chi daiant s'idea a totus de bìvere segundu una matessi cultura sotziale e una matessi economia. Naturalmente, custu non cheret nàrrere chi totus gosaiant de sos matessi deretos, ma chi sas diferèntzias de classes fiant sas matessi dae sa Turchia a s'Inghilterra passende pro s'Àfrica, s'Ispagna, sa Frantza, sa Grètzia e su Mèdiu Oriente.
Oe amus un'idea de "deretu romanu" che una cosa omogènea e totuna. Ma sigomente su podere mannu de Roma cumintzat in su sèculu VI a.C. e agabbat in su sèculu VI, a sa fine de s'Imperu de Otzidente, est a nàrrere meda prus de milli annos, non si podet pensare chi in totu custu tempus non si siat modificadu. Difatis, Roma passat dae monarchia a repùblica e dae repùblica a imperu, tando acontzende e adeguende sas leges suas cunforma sas netzessidades de guvernu e de echilìbriu sotziale. S'importu mannu de su Deretu Romanu, tando, benet dae su contu chi fiat iscritu, chi semper unu si podiat riferire a sa traditzione e onniunu, segundu sa classe sotziale sua, podiat betare in tribunale a chie cunsideraiat li aiat fatu unu tortu. Famadas sunt sas brigas de su pòpulu sardu versu sos malos amministradores.