Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
11. S'època italiana, finas a oe
Segundu pensadores meda, s'istòria de sos ùrtimos chimbanta annos no est istòria, ma galu crònaca, ca sos protagonistas de su chi si cheret ispiegare sunt bivos, ca sos interessos deretos e sas cunseguèntzias de su chi si cheret cumprèndere sunt atuales meda.
Posca de sa fine de sa segunda gherra mundiale - chi in Sardigna at fatu dannu meda in sas tzitades de Casteddu e de s'Alighera bombardadas in su 1943, ma pagu s'est intendia, fàmene a parte, in su restu de s'ìsula - su chi prus caraterizat custa època atuale est sa fine de sa malària e sa vida in democratzia.
Dae semper finas a su 1950, cando agabbat s'isperimentatzione de su DDT, mòrrere de malària fiat una cosa normale, e dae semper finas a su 1946 fiat istadu normale chi sas fèminas non podiant votare. Imbetze, dae su 1949, fèminas e òmines de Sardigna ant pòdidu votare seberende a praghere issoro òmines e partidos polìticos, e dae su 1950 ant pòdidu isetare s'istiu sena timoria de si ismalaidare de malària.
Su restu, comente amus naradu, est crònaca polìtica e econòmica.
Dae un'idea de Sardigna pastorile e minerària de sos annos '50 semus passados a un'idea de Sardigna industriale e turìstica de sos annos '70 e como semus galu in s'idea de una Sardigna turìstica e globalizada.
Comente narat su ditzu, cun su tempus benidore benit sa risposta.
Cronologia
- 1948: cun sa lege costitutzionale n. 3 de su 26 freàrgiu 1948 naschet sa Regione Autònoma de sa Sardigna.
- 1949: primas eletziones regionales democràticas e universales de Sardigna.
- 1950-1951: naschent s'ESIT, Ente Sardu pro s'Indùstria Turìstica, e ETFAS, Ente de Trasformatzione Fundiària e Agrària de Sardigna.
- 1953: est fundadu su Bancu de Sardigna.
- 1956: sa televisione italiana giunghet finas in Sardigna.
- 1960: si cumintzant a individuare logos in sas costas sarda in ue pònnere sos istabilimentos petrolchìmicos. Max Leopold Wagner pùblicat su Ditzionàriu Etimològicu Sardu (DES).
- 1962: Antoni Segni est fatu presidente de sa Repùblica italiana. Cun sa lege 588 si finantziat su Pianu de Rinàschida chi, pro incapatzidades polìticas, resurtat casi una befa pro sa Sardigna. Naschet su "Cunsòrtziu Costa Smeralda" e cumintzat s'industrializatzione turìstica de s'ìsula. A su matessi tempus, aumentat s'emigratzione in su continente industrializadu, in Europa e in Austràlia (prus de 400.000 sardos lassant sa Sardigna), e creschent sos secuestros de persone.
- 1967: pro intervènnere contra sa grave situatzione de discumbèniu de sas zonas internas s'Istadu italianu imbiat unu corpu ispetziale de Politzia pro cuntrastare sos bandidos.
- 1969-1972: pro sa mala situatzione criminale sa Cummissione parlamentare presidida dae Giuseppe Medici cumintzat sos traballos suos. Sas relatziones de majoria e de minoria sunt a sa base de su segundu Pianu de Rinàschida.
- 1970: su papa Paulo VI bìsitat sa Sardigna.
- 1974: cun lege 268 est aviadu su segundu Pianu de Rinàschida. Est istituida sa provìntzia de Aristanis.
- 1975: benet a si mustrare in totu sa gravidade sua sa crisi de sa chìmica e s'errore chi custu at significadu pro su tempus benidores de sa Sardigna.
- 1979: sunt arrestados sos de sos grupos terroristas "Barbàgia Rossa" e "Movimento Armato Sardo".
- 1980: agabbat pro semper s'eredidade feudale aragonesa cun su passàgiu de sos istagnos de Cabras a sa Regione.
- 1982: su presidente de sa Repùblica Italiana Sandro Pertini inaùgurat in Tàtari su monumentu a sa "Brigata Sassari".
- 1983: est modificadu su tìtulu III de s'Istatutu de Autonomia, cosa chi permitet prus intradas fiscales a sa Regione.
- 1984: Morit Enricu Berlinguer, segretàriu de su Partidu Comunista Italianu
- 1985: Frantziscu Cossiga est fatu presidente de sa Repùblica italiana.
- 1993: su Cunsòrtziu Costa Smeralda cheret prus terrinos pro aumentare s'oferta turìstica.
- 1997: cun lege regionale n. 26/97 sa Regione tutelat sa cultura e sa limba sardas.
- 1999: cun lege n. 482/99 s'Istadu italianu reconnoschet e tutelat 12 limbas istòricas de Itàlia, intre issas su catalanu de Alighera e sa limba sarda.
- 2001: cun sa Lege Regionale n. 9 de su 12 trìulas 2001 s'agiunghent àteras bator provìntzias a sas de Aristanis, Casteddu, Nùgoro e Tàtari: Òlbia-Tempio, Ogiastra, Carbònia-Igrèsias e Mèdiu Campidanu. S'ùnica chi non benit reduida (antzis s'ammàniat) est sa Provìntzia de Aristanis.
Cun sa Repùblica in Sardigna arribat fintzas unu sugetu istitutzionale nou chi at a cambiare sa vida de totu sos sardos: sa Regione.
Sardigna no est s'unica in Itàlia e no est mancu sa prima.
In su 1946, cun unu Règio Decreto, naschet sa Regione Sitziliana chi tenet poderes mannos e est sa prus forte de sas Regiones autònomas. Sa Regione Autonoma de sa Sardigna naschet cun sa lege costitutzionale n. 3 de su 26 de freàrgiu de su 1948. Impare cun sa Sardigna sunt istituidas sas Regiones autònomas de sa Badde de Aosta e de su Trentinu-Alto Adige. In su 1963 naschet sa Regione autònoma de Friuli-Venètzia Giùlia. Totus sas regiones tenet poderes diferentes.
Pro nde nàrrere una, sa Regione Sardigna non tenet cumpetèntzia primaria pro sos benes culturales e archeològicos. Sos livellos de guvernu in s'ìsula duncas sunt tres: Comune, Provìntzia e Regione.
A custos fundamentales s'agiunghet àteros entes pùblicos chi andant e benint che Comunidades Montanas, Uniones de sos Comunes, etc.
In su 1958 un'àtera istitutzione de importu mannu intrat in sa vida pùblica de s'ìsula: sa CEE (Comunidade Econòmica Europea), chi in su 1993 divenat Unione Europea (tratadu de Maastricht). Sa UE est una istitutzione sobra-istatale e interguvernativa chi intrat in sos afares legislativos e econòmicos de sos istados membros finas a arribare, in su 2002, a sa moneda ùnica - s'èuro - pro 17 de cussos chi faghent parte de s'Unione.
In su 2008 s'UE aberit in Casteddu, in collaboratzione cun sa Regione, sa sede de s'Agentzia ENPI CBCMED (European Neighbourhood and Partnership Instrument - Cross-Border Cooperation in the Mediterranean).
A custos fundamentales s'agiunghet àteros entes pùblicos chi andant e benint che Comunidades Montanas, Uniones de sos Comunes, etc.
In su 1958 un'àtera istitutzione de importu mannu intrat in sa vida pùblica de s'ìsula: sa CEE (Comunidade Econòmica Europea), chi in su 1993 divenat Unione Europea (tratadu de Maastricht). Sa UE est una istitutzione sobra-istatale e interguvernativa chi intrat in sos afares legislativos e econòmicos de sos istados membros finas a arribare, in su 2002, a sa moneda ùnica - s'èuro - pro 17 de cussos chi faghent parte de s'Unione.
In su 2008 s'UE aberit in Casteddu, in collaboratzione cun sa Regione, sa sede de s'Agentzia ENPI CBCMED (European Neighbourhood and Partnership Instrument - Cross-Border Cooperation in the Mediterranean).
S'ìsula, che logu geogràficu, est connota dae cando esistit s'istòria, cun nùmenes diversos fintzas si su de oe "Sardìnia" beniat impreadu giai a sos tempos de sos romanos.
Sos "rastros antropològicos" in su territòriu sunt in totue, comente testimòniant sos nuraghes, ma cussos prus evidentes sunt de sos ùrtimos duos sèculos. Difatis s'ìsula, comente contaiant sos primos biagiadores modernos, fiat prena de padentes e buscos e si podiat caminare pro una die intrea sena de addobiare gente. Duncas - a parte s'interventu de sos pùnicos chi paret ant irbuscadu parte de su Campidanu pro lu semenare a trigu - s'aspetu de su territòriu est cambiadu pagu in millènnios de presèntzia umana.
Totu càmbiat cun s'isfrutamentu industriale de sas minieras incomintzadu cun sos piemontesos e sighidu cun s'Istadu italianu. Padentes intreas segadas pro nde faghere traversinas ferroviàrias e pro nde fàghere carbone, e meda bortas cun sa collaboratzione de sos sardos chi bendiant sa linna de sos terrinos issoro pro nde fàghere pàsculu. Su fogu at fatu su restu.
Un'àteru elementu chi at cuntribuidu meda a cambiare su paesàgiu sunt sas òperas pùblicas: istradas, ferrovia e sistemas idricos. In s'Otighentos sunt istadas fatas sas ferrovias e aviadas sas carreras modernas.
In su Noighentos sunt istadas fraigadas sas digas prus de importu de s'ìsula: Coghinas, Tirsu (cun su lagu Omodeo, su prus mannu in Itàlia) e Taloro, Flumendosa, Cedrinu, Pasada. In totu sos batzinos artifitziales sunt una chimbantina.
Cun su s'isvilupu econòmicu de sos ùrtimos chimbant'annos, e mescamente cun s'isvilupu de sos mèdios modernos de trasportos, in Sardigna partit s'indùstria edilìtzia e zonas intreas de sas costas, sighende unu modellu de isvilupu turìsticu caòticu, càmbiant aspetu cun domos, albergos, carreras, portos e aeroportos, lìnias elètricas, tzentros cummertziales, etc. In prus, sas tzitades prus mannas s'allargant pro acollire sa gente chi lassaiat sas biddas in chirca de traballu e naschent sas "zonas industriales" mannas che a cussas de Casteddu, Otzana e Portu Turre basadas a pitzu de sa Petrolchimica.
Totu càmbiat cun s'isfrutamentu industriale de sas minieras incomintzadu cun sos piemontesos e sighidu cun s'Istadu italianu. Padentes intreas segadas pro nde faghere traversinas ferroviàrias e pro nde fàghere carbone, e meda bortas cun sa collaboratzione de sos sardos chi bendiant sa linna de sos terrinos issoro pro nde fàghere pàsculu. Su fogu at fatu su restu.
Un'àteru elementu chi at cuntribuidu meda a cambiare su paesàgiu sunt sas òperas pùblicas: istradas, ferrovia e sistemas idricos. In s'Otighentos sunt istadas fatas sas ferrovias e aviadas sas carreras modernas.
In su Noighentos sunt istadas fraigadas sas digas prus de importu de s'ìsula: Coghinas, Tirsu (cun su lagu Omodeo, su prus mannu in Itàlia) e Taloro, Flumendosa, Cedrinu, Pasada. In totu sos batzinos artifitziales sunt una chimbantina.
Cun su s'isvilupu econòmicu de sos ùrtimos chimbant'annos, e mescamente cun s'isvilupu de sos mèdios modernos de trasportos, in Sardigna partit s'indùstria edilìtzia e zonas intreas de sas costas, sighende unu modellu de isvilupu turìsticu caòticu, càmbiant aspetu cun domos, albergos, carreras, portos e aeroportos, lìnias elètricas, tzentros cummertziales, etc. In prus, sas tzitades prus mannas s'allargant pro acollire sa gente chi lassaiat sas biddas in chirca de traballu e naschent sas "zonas industriales" mannas che a cussas de Casteddu, Otzana e Portu Turre basadas a pitzu de sa Petrolchimica.