Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
10. S'època italiana, finas a sa fine de sa monarchia
Si finas a sos primos annos de s'800 s'istòria de Sardigna resurtat unu "contu a parte", ca dae su 1324 fiat unu regnu polìticu, econòmicu e culturale ibèricu, como sa Sardigna lassat in antis de èssere unu regnu autònomu (1847) e posca de èssere unu regnu etotu pro resurtare una de sas regiones italianas (1861).
Totu sa polìtica, s'economia e sa cultura est detzisa in funtzione de sos echilìbrios e de sas prospetivas italianas.
S'idea est de trasformare sa Sardigna, dae semper regulada dae una economia de tipu feudale, in una regione minerària e industriale. Dae su nudda, pro fàghere un'esempru, naschet su bidda de Buggerru chi arribat a 6.000 abitantes, tando unu de sos logos de sa fine de s'800 prus populados in fatu de Casteddu e Tàtari e de seguru su prus cagiadu de gente.
Pro favorire s'industrializatzione sarda si faghent carreras e lìnias ferroviàrias pro aunire miniera cun miniera, funderia cun funderia.
Sas terras comunitàrias agabbant de su totu ma creschet su pastoriu, issu puru in funtzione de s'indùstria ca, aende segadu sos àrbores de sos padentes, creschet sa tramudàntzia e, mescamente, sende bènnidos in Sardigna sos casaros romanos, bastat bèndere su late a issos pro fàghere dinare in presse; in mancu trint'annos sas berbeghes passant dae 844.851 in su 1881 a 1.876.741 de su 1908, fintzas ca sas fronteras cummertziales cun sa Frantza - chi comporaiat sa parte manna de sos boinos allevados in Sardigna - fiant blocadas.
Custa idea industriale de s'ìsula però, est in antis frenada dae sa prima gherra mundiale, e posca agabbada dae sa polìtica fascista ca cheret cunfirmare sas indùstrias in su nord de s'Itàlia e agricultura e pastoriu in su meridione.
Cun totu, sa situatzione sarda de custa època est "magnìfica", cumparada cun sos sèculos passados.
Sos sardos, chi a su comintzu de s'800 fiant unos 400.000 a sa fine de su sèculu sunt su dòpiu, e pagu in antis de sa segunda gherra mundiale sunt giai prus de unu millione.
In finas, de custa època sunt sos sardos de prus fama internatzionale: Antoni Gramsci, polìticu, e Gràtzia Deledda, iscritora.
Cronologia
- 1863: sunt derrutas sas muràllias de Casteddu in Stampace, in Biddanoa, in Marina a Santu Erasmu.
- 1865: sunt abolidos pro semper sos antigos sistemas agrìculos comunitàrios de s'ademprìviu e de sa cussòrgia.
- 1868: in Nùgoro iscòpiat sa rebellia pustis mentovada che "Su connotu" pro protestare contra sa bèndida de 19.000 ètaros de terras comunales.
- 1869: sa Cummissione Depretis est in Sardigna pro cumprèndere sos problemas suos prus urgentes. Unu de sos cummissàrios est Quintino Sella chi prus a tardu pùblicat un'istùdiu a subra de sas minieras sardas.
- 1871-1872: est fata sa lìnia ferroviària Casteddu-Portu Turre. La progetat un'ingegneri inglesu Benjamin Piercy.
- 1874: a Gènova morit Pasquale Tola, chi, cun su Codex Diplomaticus Sardiniae, aiat arrangiadu sas fontes istòricas de Sardigna.
- 1875-1879: prima sèrie de su giornale de Tàtari dirigidu dae Enricu Costa "La Stella di Sardegna".
- 1876-1877: in Casteddu essit su giornale La Farfalla dirigidu dae Ànghelu Sommaruga.
- 1877: in Tàtari est derrutu su casteddu e fràigant sa caserma.
- 1881: sos marineris de Carloforte sunt in isciòperu, ma sa protesta est reprimida malamente: 6 mortos e 17 ergàstolos.
- 1887: s'Itàlia at cumintzadu una gherra de dogana cun sa Frantza chi andat totu a vantàgiu de sos ricos possidentes ma ruinat sos massajos. Sa Sardigna nde sufrit prus de totu sos àteros logos de Itàlia e aziendas e bancas isulanas sunt custrintas a faddire.
- 1888: est creada sa Banca Populare de Tàtari.
- 1889: essit "L'Unione Sarda" de Casteddu.
- 1891: essit "La Nuova Sardegna" de Tàtari.
- 1896-1897: su deputadu Frantziscu Pais Serra presentat sa relatzione sua a su guvernu italianu pro agiuare sa giustìtzia in Sardigna. Bida sa mala situatzione si promulgat una legislatzione ispetziale.
- 1899: pro festare a su re de Itàlia e a mugere sua, in Tàtari imbentant sa Caddigada sarda. Gràtzias a sa legislatzione ispetziale, in zona de Nùgoro sos carabineris arrestant casi milli persones.
- 1904: a Buggerru s'esèrtzitu isparat contra sos minadores in isciòperu e nde ochient bator.
- 1906: àteras 10 persones morint ochias dae sa giustìtzia in sas manifestatziones de protesta.
- 1913: essit su romanzu de Gràtzia Deledda, Canne al vento.
- 1915-1918: sardos meda partètzipant a sa prima gherra mundiale, a sa fine resurtant mortos o ispèrdidos casi 14.000 òmines.
- 1918: Camillo Bellieni fundat e organizat in Tàtari su "Sòtziu de sos Mutilados e de sos reduidos de gherra".
- 1919: in Casteddu sos sardistas pùblicant su giornale "Il solco".
- 1920: sos minadores de Monteponi protestant, sos carabineris, a Igrèsias, isparant e nde ochient sete.
- 1921: si costituit in Aristanis su Partidu Sardu de Atzione. Sos fundadores sunt Camillo Bellieni, Emìliu Lussu, Pedru Mastino, Paulu Pili.
- 1923: cun Mussolini a su guvernu, totu sos partidos ant a pensare ite fàghere; sos sardistas si partzint e sa prus parte, chi est cun Paulo Pili e Antoni Putzo, intrat in su fàsciu. Remundu Carta Raspi fundat in Casteddu "Il Nuraghe".
- 1924: su guvernu promulgat sa lege "milliardu" pro sa Sardigna e, in deghe annos, si realizant importantes òperas pùblicas che sa diga de Santa Crara in su Tirsu (lagu Omodeo), sa diga de su Coghinas e diversas bonìficas.
- 1926: a Gràtzia Deledda li dant su prèmiu Nobel pro sa literadura.
- 1926: Antoni Gramsci, sardu residente a Torinu dae prus de 15 annos, est arrestadu sende comunista.
- 1927: sa Sardigna tenet sa de tres provìntzias: Nùgoro.
- 1928: est fundada Mussolìnia, chi annos prus a tardu càmbiat su nùmene suo in Arborea.
- 1936: est fundada Fertìlia, in su golfu de Alighera.
- 1938: Mussolini est in Sardigna pro inaugurare Carbònia, la tzitade noa prus manna de totu sas chi su guvernu aiat realizadu in s'Itàlia fascista.
- 1940: s'Itàlia intrat in gherra a costàgios de sos nazistas. Dae sa Sardigna partint sos aparèchios contra sas flotas contràrias a Hitler.
- 1943: in sa prima parte de s'annu Casteddu e Alighera sunt bombardadas ca s'Itàlia no at galu sinnadu s'armistìtziu. Posca de lu sinnare sos tedescos lassant s'ìsula, chi est guvernada dae s'Artu Cummissariadu Italianu pro sa Sardigna, finas a su 1949.
- 1946: in su referendum pro detzìdere si sighire cun sa monarchia o cumintzare cun sa repùblica, sa Sardigna si manifestat pro su re cun su 60,9%.
- 1946-1950: s'Ente Regionale pro sa luta anti-anofèlica in Sardigna (ERLAAS), impare cun sa Fundatzione Rockefeller isperimentat sa gherra a sa malària isparghende s'ìsula de DDT. Est sa fine de sa malària in s'ìsula.
- 1948: su guvernu republicanu de Itàlia aprovat s'istatutu ispetziale de sa Regione Autònoma de sa Sardigna.
In sos ottant'annos chi colant dae s'unidade de s'Itàlia (1861) finas a sa Segunda gherra mundiale (1939) in Sardigna si bident sos cambiamentos prus mannos de totus'istòria sua.
Sa populatzione raddopiat passende dae mesu millione a pagu de prus de unu millione.
E custu fintzas si bi fiat galu sa malària e una generatzione de òmines est istada degumada dae sa Gherra Manna de su 1915-18. Non solu, a sa fine de s'Otighentos e in sos primos detzènnios de su sèculu XX, incomintzat su fenòmenu de s'emigratzione, mescamente in diretzione de su Nord Àfrica e de sas Amèricas (Argentina e Istados Unidos). S'acreschimentu de sa populatzione est unu fatu generale in totu s'Europa (e s'emigratzione puru), gràtzias a sas cunditziones igiènicas e sanitàrias megioradas meda.
Sa crèschida de sa populatzione sighit finas a bona parte de su sèculu XX (in s'ìsula arribat a 1.670.000 in su 2008, sena de contare sos sardos emigrados/foressidos a pustis de sa segunda gherra mundiale, mescamente in nord Itàlia, Europa e Austràlia). Duncas in unu sèculu e mesu, sa populatzione de sa Sardigna s'est ammaniada de bator bortas rispetu a sa de prima de s'unidade de s'Itàlia. In su millènniu nou sa populatzione est creschende meda prus pagu e cussu pagu gràtzias a su fenòmenu de s'immigratzione: comunidades de marochinos, nigerianos, rumenos e, a ùrtimu, tzinesos.
Un'àteru fenòmenu importante est s'ispostamentu de sa populatzione interna de s'ìsula. In sos ùrtimos chent'annos sos sardos ant torradu a populare sas costas e sas tzitades impoberende sas zonas internas e rurales (custu puru non sutzedet in Sardigna ebbia). Bona parte de sa gente bivet in sas zonas de Casteddu, Tàtari e Òlbia. Fintzas cun totu custa crèschida, sa Sardigna abarrat unu logu cun una densidade demogràfica modesta: 70 persone a chilòmetru cuadradu, bassa pro s'Itàlia ma a intro de sa media europea.
Sa populatzione raddopiat passende dae mesu millione a pagu de prus de unu millione.
E custu fintzas si bi fiat galu sa malària e una generatzione de òmines est istada degumada dae sa Gherra Manna de su 1915-18. Non solu, a sa fine de s'Otighentos e in sos primos detzènnios de su sèculu XX, incomintzat su fenòmenu de s'emigratzione, mescamente in diretzione de su Nord Àfrica e de sas Amèricas (Argentina e Istados Unidos). S'acreschimentu de sa populatzione est unu fatu generale in totu s'Europa (e s'emigratzione puru), gràtzias a sas cunditziones igiènicas e sanitàrias megioradas meda.
Sa crèschida de sa populatzione sighit finas a bona parte de su sèculu XX (in s'ìsula arribat a 1.670.000 in su 2008, sena de contare sos sardos emigrados/foressidos a pustis de sa segunda gherra mundiale, mescamente in nord Itàlia, Europa e Austràlia). Duncas in unu sèculu e mesu, sa populatzione de sa Sardigna s'est ammaniada de bator bortas rispetu a sa de prima de s'unidade de s'Itàlia. In su millènniu nou sa populatzione est creschende meda prus pagu e cussu pagu gràtzias a su fenòmenu de s'immigratzione: comunidades de marochinos, nigerianos, rumenos e, a ùrtimu, tzinesos.
Un'àteru fenòmenu importante est s'ispostamentu de sa populatzione interna de s'ìsula. In sos ùrtimos chent'annos sos sardos ant torradu a populare sas costas e sas tzitades impoberende sas zonas internas e rurales (custu puru non sutzedet in Sardigna ebbia). Bona parte de sa gente bivet in sas zonas de Casteddu, Tàtari e Òlbia. Fintzas cun totu custa crèschida, sa Sardigna abarrat unu logu cun una densidade demogràfica modesta: 70 persone a chilòmetru cuadradu, bassa pro s'Itàlia ma a intro de sa media europea.