Limba e Contos de Sardigna
Contos > S'Istòria
1. S'època fenìtzia-pùnica
Prus o mancu milli annos in antis de Gesùs, sighende sas rutas naturales de su tunnu, sos fenìtzios aiant imparadu rutas marinas capatzes de los fàghere piscare e negossiare impares e custu, cunsiderende sas tecnologias de tando, cheriat nàrrere a tènnere unu muntone de iscalos intermèdios pro si fornire de abba, de alimentu e de amparu pro acontzare sas naes. Resurtat prus che naturale, sighende sos pisches e remunende sas naes, de tènnere iscalos in sas costas de Sardigna e duncas inevitàbile, pro sos fenìtzios, de tènnere relatziones cummertziales e polìticas cun sos sardos.
Tardu o chitzo, cun rispetu a su 1000 a.C., naschent sos portos, chi si bortant a colònia e posca a tzitades comente Càralis,
Nora,
Bìthia,
Sulchi,
Tharros,
Bosa,
Torres e
Terranova.
Chimbe sèculos posca, custa situatzione si che fùrriat a favore de sos cartaginesos (sos pùnicos). Segundu su pàrrere de unos cantos ca Cartàgine si fiat fata gasi manna dae inghiriare sos fenìtzios, e segundu àteros chi sos fenìtzios si fiant fatos malos e sos sardos-nuràgicos, retirende·si in sas zonas internas cramaiant sos cartaginesos a los agiuare.
Siat comente si siat, dae su 509 a.C., cumintzat su controllu cartaginesu de s'ìsula chi, in pagas deghinas de annos de gherras e de acordos diplomàticos, si faghet totale; finas a modificare sa geografia isulana irbuschende sa prana de su Campidanu pro lu coltivare a trigu.Cartaginesa in totu fiat sa cultura polìtica e religiosa de sa Sardigna de su tempus, e una dimustratzione manna l'amus cun sos tòfets: sos campusantos dedicados a sos pitzinnos mortos a sa nàschida o pagu tempus posca, chi cunfirmat s'atentzione manna chi sos sardos-cartaginesos teniant pro sa bida e pro su sentidu de comunidade, ca sena rispetu pro sa pitzinnia non b'at rispetu pro su tempus benidore.
Custa època, chi iscriet sa definitiva intrada de sa Sardigna in s'istòria (in su sentidu de istòria documentàbile), agabbat cun sa prima gherra pùnica, cun sos romanos chi imponent su domìniu issoro a totu su Mediterràneu e duncas finas a Sardigna e Còrsica chi divenant una provìntzia romana in su 227 a.C.
Custu però non cheret nàrrere chi sos sardos-cartaginesos fiant totu cuntentos de resurtare romanos, antzis, sa cuntierra sighit pro annos meda e, segundu un'interpretatzione prus romàntica chi istòrica, a sos sardos de sa zona interna sos romanos non diant arribare a los conchistare mai, e, pro custu, cuddas terras fiant cunsideradas "Barbària". E dae sos primos annos de sa provìntzia romana benet su nùmene sardu prus antigu e famadu, su de Ampsìcora chi, in su 215 a.C., aiat gherradu impare cun sos cartaginesos contra de sos romanos, ma perdende totu cun sa batalla de Cornus.
Cronologia
- 800-700 a.C.: primas presèntzias fenìtzias tzertas in Sardigna (Sulchi).
- 700-550 a.C.: fundamentu de tzitades fenìtzias in sa costa: Nora, Bìthia, Tharros, Bosa, Òlbia.
- 510 a.C.: sos cartaginesos conchistant s'ìsula, forsis est sa fine definitiva de sa tziviltade nuràgica.
- 509-238 a.C.: domìniu cartaginesu chi afortit sas tzitades e regulat cun prus aficu sos tzentros agrìculos.
- 238 a.C.: profetende de sas gherras internas de sos cartaginesos sos romanos òcupant Sardigna e Còrsica.
- 227 a.C.: Sardigna e Còrsica sunt provìntzias romanas.
- 216-215 a.C.: posca de noas rebellias sos romanos binchent sos sardos-pùnicos a Cornus. Luego de sa morte de Iosto, su babbu suo Ampsìcora si che morit (sos istòricos romanos narant chi si che ochit).
Sas gherras printzipales de romanos versu cartaginesos sunt mutidas "Pùnicas", ca custu fiat un'àtera manera de los mentovare, e sunt duradas dae su 264 a su 146 a.C., agabbende semper a favore de sos Romanos chi a sa fine ant derrutu Cartàgine de su totu pro la torrare a fraigare a sa moda romana.
Luego de sa prima gherra pùnica, sa Sardigna, ca fiat cartaginesa, est passada a sos romanos impare a Còrsica e Sitzìlia.